İmdat DEMİR

“Adaletin olmadığı yerde, barış sadece itaatkâr bir suskunluk haline dönüşür.” Bu cümle, Türkiye’nin son yirmi üç yıllık siyasal manzarasını özetleyen bir feryat, bir çağrı ve bir yargıdır. Zira 2002’lerin sonundan başlayan “sessiz devrim”, “ileri demokrasi”, “AB süreci”, “yeni anayasa” gibi parıltılı kelimelerle başlayan yolculuk, kısa sürede devletin tüm gözeneklerinden içeri sızan bir otoriterliğe, hukukun süs, sadakatin temel değer haline geldiği bir rejime ve dijital teknolojilerle tahkim edilmiş gözetim toplumu gerçeğine evrildi.

Bu dönüşüm, sadece politik değil, epistemolojik ve ontolojiktir. Türkiye, artık “ne olduğu” kadar “neyi gerçek sandığı” konusunda da radikal bir kırılma yaşamaktadır. Jacques Lacan’ın ifadesiyle, simgesel düzende çökme yaşandığında “gerçeklik” fantezilerle doldurulur. Türkiye, işte tam da bu boşlukta Yeni Osmanlıcı nostaljiyle, yerli-milli mitlerle ve algoritmik trollerin inşa ettiği dijital hayallerle yönetilmektedir.

2016 sonrası Türkiye’sinde hukuk, artık normatif değil, stratejiktir. OHAL kararnameleriyle inşa edilen yönetim modeli, Carl Schmitt’in “egemen istisnayı belirleyendir” tanımını birebir karşılayan bir yeni mutlakiyet kurdu. Egemen, kimin terörist, kimin gazeteci, kimin hain, kimin “vatanperver” olduğuna keyfî biçimde karar veren bir ‘tanrısal yasa koyucu’ya dönüştü.

Anayasa Mahkemesi kararları, yürütme tarafından tanınmadığında değil; yalnızca tanındığında işler hale geliyor. Bu durum, Habermas’ın kamusal akıl nosyonunu toprağa gömerken, Weber’in “karizmatik otorite” tipinin Erdoğanizme içkin biçimde metastaz yaptığını göstermektedir. Hukuk, artık bir hak arama aracı değil; iktidarın şiddetsiz şiddetini meşrulaştırma metnidir.

Neo-Osmanlıcılık: Hafızanın imparatorluk kompleksine teslimidir. Bugün Türkiye’de tarih, geçmişin eleştirel sorgulaması değil; psiko-politik bir fantezinin tapınağıdır. “Yedi düvel bizi kıskanıyor”, “Torunlar ayağa kalktı” gibi mitik imgeler, toplumsal bilinçaltına kodlanan bir imparatorluk kompleksi üretmektedir. Byung-Chul Han’ın deyimiyle, geçmiş artık bir “kültürel travma” değil, sürekli kurgulanan bir “şanlı özlem” nesnesine dönüşmüştür.

Bu fantezi, yalnızca devletin resmî ideolojisine değil, toplumun kolektif ruhsal yapısına da yerleşmiştir. Erdoğan’ın siyasi dili, Freud’un “baba imgesi” ile kitleleri infantilize (saçma davranışa zorlanmak) eden otoriter lider şemasına uygundur. İktidar, burada sadece yönetmez; halkın bilinç dışını şekillendirir, rızayı psikanalitik düzeyde yeniden üretir.

Türkiye’nin gözetim rejimi, klasik totalitarizmin kaba sansür yöntemlerinden çok daha sofistike bir evreye geçmiştir. Foucault’nun “panoptikon” kavramı, artık sadece gözaltı merkezlerini değil; Twitter algoritmalarını, WhatsApp gruplarını, troll ordularını ve RTÜK’ün gölgesinde çalışan medya mekanizmalarını tarif eder. 5651 Sayılı “sansürcü yasa”, bu dijital gözetimi yasal kılıfa sokarken, bireyin gönüllü denetim öznesine dönüşmesini hızlandırmıştır.

Bu yeni dijital ortamda birey, yalnızca izlenen değil; aynı zamanda kendi kendini izleyen bir varlığa dönüşür. Hannah Arendt’in totalitarizm çözümlemesinde belirttiği gibi, birey artık yalnız değildir ama özgür de değildir: gözetilen kalabalıkların içinde izole edilmiştir.

MÜSİAD eliyle yükseltilen İslami burjuvazi, sınıfsal bir dönüşümden çok, devletle simbiyotik ilişki kurarak büyüyen bir ekonomik aparat halini almıştır. Bu yeni zümre, piyasa rekabetiyle değil; ihale dağılımı, kredi tahsisi ve sadakat temelli kaynak transferiyle varlığını sürdürmektedir.

TÜSİAD’ın teknokratik rasyonalizmine karşı MÜSİAD, siyasal İslam’ın ekonomik uzantısı olarak işlev görmektedir. Bu model, Marx’ın değil; Schmitt’in ekonomi-politiğine yakındır: “dost” sermaye desteklenir, “düşman” sermaye kriminalize edilir. Kapitalizm burada yalnızca ekonomik değil; ontolojik bir sadakat sistemine dönüşür.

Bugün Türkiye’de “gerçek” olan, yalnızca “iktidara yarayan” olandır. Lacancı anlamda gerçeklik, artık simgesel düzenin dışında kalmaz; simgesel düzenin yerine geçirilir. Troll orduları, deepfake içerikler, dizilerle örtülen tarih, “algı operasyonu” mitosu… Bunlar yalnızca bilgi değil, bilinci dönüştürme araçlarıdır.

Bu post-truth rejiminde hakikat artık sorgulanmaz; sadakat testine tabi tutulur. Chantal Mouffe’un “agonistik demokrasi” hayali, Türkiye’de agonizmi (pozitif rekabeti) değil, yok edici düşmanlaştırmayı doğurur. Fikirlerin mücadelesi değil; kimliklerin silinmesi sahnededir.

Türkiye’nin 2002–2025 arasındaki seyri, “sessiz devrim”le başlayıp “suskun otokrasi” ile sona eren bir tarihsel sarkaca benzer. Adalet yerini sadakate, hukuk yerini keyfiliğe, fikir yerini fetişizme, tartışma yerini linçe bırakmıştır. Gramsci’nin hegemonya kavramıyla açıklarsak: rıza, zorlama ile kaynaşmış; halk, kendi zincirlerine tapar hale getirilmiştir. Bu suskunluk barış değil; yalnızca bastırılmış öfkenin önsözüdür. Ve tarih, bu tür önsözleri daima devrimci cümlelerle bitirmiştir.

KEMALİST MODERNLEŞMEDEN NEO-OTORİTARYEN İSLAMCILIĞA: HEGEMONYA DEĞİŞMEDİ, SADECE KILIK DEĞİŞTİRDİ

Türkiye modernleşmesinin tarihsel trajedisi, daima halk adına yapılan ama halka rağmen yürütülen bir üst akıl mühendisliğinde saklıdır. Cumhuriyet’in kurucu ideolojisi olan Kemalizm, halka yönelmek yerine halkı “adam etmek” fikri üzerine kuruldu. Bu jakoben tahayyül, Batılılaşmayı zorunlu bir kültürel amputasyon (kültürel hafızayı kesip koparma) olarak dayattı. Halka Batı’nın teknik araçlarını sunarken, aynı anda onun geleneksel ve dinsel kodlarını küçümseyerek bastırdı. Otoriter laiklik, kamusal alanı sekülerleştirirken, bireyleri sekülerleştiremedi. İşte bu içsel gerilim, Türkiye’nin en derin sosyo-kültürel fay hattını üretti.

2000’lerin başında bu fay hattından çıkan AK Parti, ilk başta demokratikleşme, sivilleşme, AB uyumu ve ekonomik kalkınma vaatleriyle sahneye çıktı. Ancak bu vaatler, bir süre sonra yerini Gramsci’nin “pasif devrim” dediği türden bir hegemonya devrine bıraktı: Eski elitler tasfiye edildi, ancak bu tasfiye özgürleştirici değil, yeni bir otoriter elitin yükselmesine hizmet eden restoratif bir dönüşümdü.

AK Parti’nin başarısı, sadece devleti ele geçirmesinde değil, devleti kendi imgeleriyle yeniden üretmesinde yatar. Kemalist vesayet rejimi, bir tür devlet merkezli seküler rasyonalizm inşa ederken; AK Parti, bu rasyonalizmi tersine çevirdi ama aynı otoriter kalıpları muhafaza etti. Siyasal İslam, devleti ele geçirdikten sonra sekülerleşmedi; devlet, İslamcılaştı. Bu da Weberci anlamda “geleneksel otorite”yi, rasyonel-legal çerçevenin yerine geçiren bir yönetim pratiği doğurdu.

Lider figürü, karizmatik otoriteyle kutsandı; yasa, liderin iradesine tabi hale geldi. Devletin dili, “milli irade”, “yerli ve milli değerler”, “ecdadın izinde yürüyen torunlar” gibi mitik unsurlarla yüklendi. Laclau’nun populizm teorisinde altını çizdiği gibi, bu söylemsel boşluklar, halkın arzularını taşıyan sembolik kaplar haline geldi. Popülizm, burada bir siyasal strateji değil; bir kolektif hipnoz yöntemine dönüştü.

“Yeni Türkiye” söylemi, aslında eski bir ruhsal bozukluğun yeni bir ambalajla sunulmasından başka bir şey değildir. Osmanlı geçmişi, nesnel tarihsel gerçekliğinden kopartılarak bir mitosa, bir nostalji kültüne dönüştürüldü. Lacan’ın fantezi kuramına göre bireyler, arzu ettikleri şeyi değil, arzulamanın kendisini severler. AK Parti’nin yarattığı “kayıp altın çağ” fantezisi de halkın geçmişe değil, o geçmişe duyulan arzunun kendisine bağlanmasını sağladı.

Bu mitik Osmanlı, ne gerçek bir devlet aygıtı olarak anlaşıldı, ne de eleştirel tarihyazımıyla sorgulandı. Tam tersine, psiko-politik bir düşleme evreni olarak kurgulandı: Fatih dizileriyle romantize edilen fetihçilik, camii açılışlarında yükseltilen mehter marşlarıyla kodlanan militarizm, Ayasofya’nın ibadete açılmasıyla somutlaştırılan simgesel zafer… Bu imgeler zinciri, halkın gerçeklikten kaçışını, bir tür kolektif bilinçdışı seyahate dönüştürdü.

Bugünün Türkiye’sinde siyasal iktidar sadece yasa koyucu değil; aynı zamanda bir anlam üretim merkezidir. Bu, Antonio Gramsci’nin kültürel hegemonya kavramıyla tam anlamıyla açıklanabilir: Egemenlik, zora dayalı tahakkümle değil, rızaya dayalı anlam üretimiyle sürdürülebilir hale gelir. TRT dizilerinden MEB müfredatına, cuma hutbelerinden sosyal medyadaki “yerli trol” ordularına kadar geniş bir yelpazede çalışan bu semiyotik aygıt, toplumu yeniden kodlar.

İslamcı muhafazakârlık artık sadece bir ideoloji değil; bir dil, replika bir estetik, bir gündelik hayat biçimidir. Foucault’nun “iktidar bilgi üretir” tespiti burada sahneye çıkar: İktidar, yalnızca sansürle değil; hangi bilginin meşru, hangi duygunun ahlaki, hangi tarihsel anlatının kabul edilebilir olduğunu tayin ederek işler.

Kemalist modernleşmeden İslamcı otoritaryenliğe geçiş, radikal bir paradigma değişimi değildir. Bu, yalnızca iktidarın estetik biçiminin değişmesi; içeriğinin ise benzer kalmasıdır. Otoriter devlet geleneği devam etmekte; yalnızca bu gelenek yeni bir meşruiyet retoriğiyle, yeni bir kültürel dekorla, yeni bir psiko-politik aygıtla yeniden paketlenmektedir.

Bugün Türkiye’de devrim yapılmadı. Devrim, taklit edildi. Ve bu taklit, özgürlüğü değil; yeni bir biat çağını, yeni bir kutsallık rejimini, yeni bir suskunluk sistemini doğurdu.

Gerçekten devrimci olan, yalnızca yeni bir iktidar bloğu yaratmak değil; iktidarın dilini, meşruiyetini, anlam haritasını altüst etmektir. Türkiye’nin hâlâ beklediği şey, budur.

HUKUKUN ARAÇSALLAŞTIRILMASI: OLAĞANÜSTÜ HALİN KALICI REJİMİNE DOĞRU

2016 Sonrası Türkiye, yalnızca bir darbe girişiminin artçı şoklarını değil, aynı zamanda hukukla var olan son bağlarını da koparan bir siyasal mutasyonun laboratuvarına dönüştü. Olağanüstü hâl (OHAL) rejimi, ilk bakışta geçici bir güvenlik refleksi gibi sunulduysa da özünde devletin temel normatif yapısını yeniden kuran otoriter bir momentti. Bu momentin en tehlikeli boyutu, hukukun sadece askıya alınması değil; bizzat siyasallaşarak yürütme organının manipülasyon aracına dönüşmesiydi. Türkiye, bu süreçte hukuk devleti olmaktan çıkıp, devletin hukukmuş gibi yaptığı bir post-hukuk rejimine adım attı.

Alman siyaset kuramcısı Carl Schmitt, “Egemen, istisna haline karar verendir” derken, hukuku değil, onun yokluğunu egemenliğin kaynağı olarak tanımlamıştı. Türkiye’de 2016 sonrası yaşanan tam da budur: Egemenlik, artık yasa koymakla değil; yasayı askıya almakla işlev kazanır hale gelmiştir. OHAL KHK’ları, parlamentoyu devre dışı bırakırken, aynı anda hukuku da bir meşruiyet örtüsüne dönüştürdü. Bu KHK’lar, normu askıya alarak istisnayı kalıcılaştırdı ve Giorgio Agamben’in “kamp” kavramında tarif ettiği çıplak iktidarın sahnesine dönüştü: Hakların değil, keyfiyetin hâkim olduğu bir çıplak hukuk sahnesi.

Bu süreçte çıkarılan binlerce KHK ile on binlerce kamu çalışanı (yargılanmadan) ihraç edildi, medya organları kapatıldı, muhalefet bastırıldı. Ne suç işlendiğinin kanıtlanmasına ne de suçlanan kişinin savunma hakkına ihtiyaç kalmadı. Çünkü artık hukuk, bir denge-denetim mekanizması değil; Foucault’nun deyimiyle “disiplin toplumu”nun normatif kılıcı haline gelmişti. Ceza, bireyin eylemine değil; kimliğine, aidiyetine ve potansiyel riskine göre dağıtılmaya başlandı.

Jürgen Habermas’ın “kamusal alan” kuramında hukuk, kamusal aklın, yani yurttaşların rasyonel tartışmalarla oluşturduğu kolektif iradenin ürünüdür. Türkiye’de ise kamusal alan çoktan “algı yönetimi” denilen bir dezenformasyon çöplüğüne dönüşmüş durumda. Anayasa Mahkemesi kararları ya uygulanmıyor ya da yürütmenin takdirine göre yeniden yorumlanıyor. Bu, yalnızca hukukun işlevini kaybetmesi değil; siyasal meşruiyetin dayanağının şeffaf akıl yürütme yerine mutlak sadakat haline gelmesi anlamına gelir.

Türkiye artık Habermas’ın tahayyül ettiği biçimde bir “müzakereci demokrasi” değil; tam tersine, Pierre Bourdieu’nün tarif ettiği türden bir “sembolik şiddet” düzenidir. Hukuk burada yalnızca ceza vermez; aynı zamanda anlam üretir, suçla suçsuzu, meşruyla gayrimeşruyu, vatandaşla hain arasındaki çizgiyi iktidarın keyfine göre yeniden çizer.

OHAL’in kaldırılmasına rağmen, onun normatif mantığı yürürlükte kalmaya devam etti. “Sürekli teyakkuz” durumu, siyasal iktidarın süreklileşmiş bir olağanüstü hâl mantığıyla hareket etmesini sağladı. Agamben’in kavramlaştırdığı gibi, Türkiye artık istisnanın norm haline geldiği bir “istisna-devlet”tir.

Bu devlet formu, yurttaşı sadece korumaz; onu potansiyel bir tehdit olarak inşa eder. Güvenlikçi söylemle sarmalanan bu yapı, sadece terörle değil, her türlü eleştirel sesle mücadeleyi de meşrulaştırır. OHAL rejiminin sembolik dili, halkı yurttaş değil, müteyakkız bir asker gibi konumlandırır. Devlete itaat eden makbul vatandaş, anayasal haklardan değil, “sadakat”ten beslenir.

Dünya Adalet Projesi’nin 2023 Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde Türkiye’nin 139 ülke arasında 117. sırada yer alması, bir kriz değil, tam anlamıyla bir çöküştür. Bu veri yalnızca yargının bağımsızlığını değil; vatandaşın devlete güvenini de kaybettiğini gösterir. Hukuk, vatandaşın hakkını savunan bir mekanizma değil; devletin düşman tanımını yöneten bir bastırma aracına dönüşmüştür.

Bu noktada hukuk devleti kavramı, Türkiye bağlamında içi boşaltılmış bir retorikten ibarettir. “Adalet mülkün temelidir” sözü, artık yalnızca saray duvarlarında asılı kalan nostaljik bir objedir.

Türkiye’de hukuk artık normatif değil, dekoratiftir. Yasa vardır ama keyfiyeti örter. Mahkeme vardır ama kararlar önceden verilmiştir. Savunma hakkı vardır ama yalnızca makbul olanlar için. Bu, bir hukuksuzluk durumu değil; hukukun sistematik olarak araçsallaştırıldığı bir siyasal patolojidir.

Türkiye bugün bir “post-hukuk devleti”dir. Yani devletin hukukla değil, hukukun devletle iş gördüğü; yasa yapmanın değil, yasa kullanmanın iktidarın temel aracına dönüştüğü bir yapı. Bu rejim, suskunluğu barış, korkuyu istikrar, hukuku sadakat olarak tanımlar. Ve işte bu nedenle, artık hak talebi değil, rıza talebi vardır.

Ve en sarsıcı olan da şudur: Bu rıza, artık gönüllü hale gelmiştir.

İMPARATORLUK HAYALİNE MAHKÛM BİR TOPLUM: NEO-OSMANLICILIK, PSİKOPOLİTİKA VE KÜLTÜREL HİPNOZ

Neo-Osmanlıcılık, yalnızca bir dış politika sapması, nostaljik bir yönelim ya da kültürel bir kimlik arayışı değildir. Aksine, Türkiye’nin son yirmi yılda içine sürüklendiği psiko-politik krizin merkezinde yer alan bir ideolojik aygıttır. Bu söylem, halkın kolektif bilincini manipüle eden, politik eleştiriyi duygusal şantaja dönüştüren ve geçmişi sahteleştirerek bugünü tahakküm altına alan bir mitos olarak işlev görmektedir. Bir başka deyişle, Neo-Osmanlıcılık, yalnızca bir geçmiş güzellemesi değil, aynı zamanda bir gelecek iptali ve şimdiye dair sistematik bir gerçeklik bozulmasıdır.

Walter Benjamin’in faşizmi tanımlarken kullandığı “politik estetik” kavramı burada merkezi bir rol oynar. Neo-Osmanlıcı retorik, bir halkın melankolik özlemlerine hitap ederek onu özgürleşmeye değil, itaate ve pasif rızaya yönlendirmektedir. “Ecdadın ihtişamı”, yalnızca bir tarihsel övünç değil; sınıfsal eşitsizliklerin, demokratik gerilemenin, ifade özgürlüğü kıtlığının ve toplumsal yabancılaşmanın üzerini örten büyülü bir sis perdesidir. Bu estetik, tıpkı Benjamin’in dediği gibi, bir halkın siyasal hak taleplerini, gerçek öfkesini ve eleştirel potansiyelini bastırmak üzere kullanılan bir duygusal aygıta dönüşmüştür.

Bu duygusal aygıt, Michel Foucault’nun biyopolitika analizleriyle birlikte düşünüldüğünde, artık yalnızca bedenleri değil, zihinleri, arzuları, hayalleri ve kolektif belleği hedef almaktadır. İktidar, artık sadece yasaklayan değil; yönlendiren, özneleştiren, duygulandıran bir güçtür. Neo-Osmanlıcı mitoloji, “yüce geçmiş” imgesiyle günümüzün ekonomik krizi, işsizlik, eğitimde gerileme ve siyasal yozlaşma gibi somut sorunlarını görünmez kılar. Böylece yurttaşlar, modernlikten uzaklaştırılmış, eleştirel düşünceden yoksun bırakılmış ve nostaljik bir hayalin mahkûmu hâline getirilmiştir.

Byung-Chul Han’ın “Psikopolitika” adlı eseri bu bağlamda oldukça açıklayıcıdır. Han’a göre günümüz otoriter rejimleri, bireyleri bastırmak yerine onları içten fetheder; özneye kendini özgür zannettiren bir gözetim biçimi kurar. Türkiye’deki Neo-Osmanlıcı tahayyül de tam olarak bu işlevi görmektedir: Yurttaşı, özgürleşme sanrısıyla aslında bir sadakat makinasına dönüştürmektedir. TRT’nin “Diriliş” dizilerinden Diyanet’in hutbelerine, sosyal medya fenomenlerinden devlet destekli tarih kitaplarına kadar uzanan bu ideolojik yapı, kültürel bir hipnoz mekanizması olarak işler. Gramsci’nin hegemonya kavramını hatırlayacak olursak, bu yapının sadece zorlama değil, rıza üretimiyle çalıştığı görülür. İşte burada hegemonya, bir sınıfın diğer sınıflar üzerindeki fiziksel değil, kültürel ve duygusal tahakkümüdür.

Bu kültürel tahakküm, yalnızca sembollerle değil, aynı zamanda toplumsal hafıza mühendisliğiyle beslenmektedir. Halil Berktay’ın deyimiyle “resmî tarih”in yerini artık “resmî mitoloji” almıştır. Osmanlı’nın çok kültürlü ve karmaşık yapısı değil, silik bir “cihan devleti” romantizmi işlenir. Saraylar, fetihler ve sultanlar öne çıkarılırken, çöküş, çürüme, çokkültürlülük, modernleşme sancıları sansürlenir. Böylece tarih, bir sorgulama alanı değil, bir inanç nesnesine indirgenir.

Bu ideolojik mitos, aynı zamanda popülist otoritaryenizmin hamurunu yoğuran kültürel mayadır. Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe’un popülizm analizlerinde vurguladığı üzere, popülizm, toplumsal çatışmayı “halk vs. elitler” biçiminde yeniden tanımlar. Türkiye bağlamında bu, “ecdadını unutan elitler”e karşı “milletin adamı” figürüyle vücut bulmuştur. Böylece halk, iktidar karşısında değil; onunla özdeşleşerek siyasal bir fail değil, duygusal bir yandaş hâline getirilmiştir.

Sonuç olarak, Neo-Osmanlıcı söylem bir tarih vizyonundan çok daha fazlasıdır; bir zihinsel tahakküm biçimi, bir duygusal manipülasyon stratejisi ve bir politik bastırma aracıdır. Barışı, adaleti, eşitliği ve çoğulculuğu değil; itaati, hiyerarşiyi ve tek-tip kimlikleri kutsar. Bu mitosun büyüsünden uyanmak, yalnızca ideolojik bir eleştiri değil, aynı zamanda kolektif bir psikolojik direnişin de başlangıcı olacaktır. Çünkü artık mesele sadece “ecdadı anmak” değil, bugünün karanlığını geçmişin hayaletiyle meşrulaştıran bu totaliter psikopolitikanın maskesini düşürmektir.

DİJİTAL DİSİPLİN ÇAĞI: 5651 SAYILI YASA VE YENİ PANOPTİK TOTALİTARİZM

Artık kimse bizi zorla susturmuyor; konuşmaya mecbur bırakılıyoruz. Ve ne söylediğimizden çok, nasıl ve nerede söylediğimiz izleniyor. Dijital otoriterizm, 21. yüzyılın en sinsi ve sofistike tahakküm biçimidir. Klasik baskı rejimlerinin kaba sansüründen farklı olarak, bireyleri içsel olarak disipline eder, gönüllü birer mahkûma dönüştürür. Türkiye’de bu yapının en kurumsallaşmış biçimi 5651 Sayılı Yasa’dır. Sözde “internet düzenlemesi” olan bu yasa, gerçekte bir dijital sıkıyönetim ilanıdır. Byung-Chul Han’ın deyimiyle “şeffaflık rejimi”nin hukukileşmiş versiyonudur; yani gözetim değil, gönüllü kendini ifşa ve oto-sansür çağının kodlarıdır.

Han, “şeffaflık diktatörlüktür” derken, neoliberal gözetim toplumlarında bireylerin artık baskıyla değil, görünürlük arzusu üzerinden yönetildiğini savunur. Bu bağlamda 5651 Sayılı Yasa, bireyi cezalandırmak için değil, onu sürekli gözetlendiği hissine maruz bırakmak için vardır. Sosyal medyada paylaşım yapan yurttaş, artık yalnızca yasalara değil, görünmez algoritmalara, troll hesaplara, parti militanı yargıçlara, anonim ihbar mekanizmalarına ve siyasi sadakat testlerine göre davranmak zorundadır. Hukuk, özgürlüğün güvencesi değil; korkunun, belirsizliğin ve bellek manipülasyonunun aracı hâline gelmiştir.

Michel Foucault’nun panoptikon kavramı, bu dijital yapı için hâlâ en işlevsel metafordur. Bentham’ın fiziksel hapishane modeli bugün, Wi-Fi bağlantılı bir gözetim devletine dönüşmüştür. Gözetmen artık tek bir gardiyan değil; yüzbinlerce bot hesabın, veri madenciliği algoritmalarının ve troll ordularının ürettiği bir “dijital sis”tir. Yurttaş, kimseye görünmeden gözetlenmekte; kendini, potansiyel suçlu gibi disipline etmektedir. İfade değil, ima cezalandırılmaktadır. Gülüş bile siyasi suçun imgesine dönüşebilmektedir.

Dijital Panoptikon, yalnızca sansür değil, aynı zamanda bilgi üretiminin manipülasyonu üzerinden çalışır. Hakikat, artık dolaşımda değildir. Onun yerini “algı yönetimi” almıştır. Devletin çeşitli birimleri tarafından organize edilen ve kimi zaman “psikolojik harp”, kimi zaman “milli güvenlik” adına meşrulaştırılan dijital operasyonlar, kamuoyunun zihnini bir savaş alanına çevirmiştir. Algoritmalar sadece ne göreceğimizi değil, neyi nasıl düşüneceğimizi de belirlemektedir. Bireyin tercihleri, beğenileri, kimlerle konuştuğu, hangi içeriği kaç saniye izlediği bile bir veri dosyasına, potansiyel bir “tehdit” analizine dönüşmektedir. George Orwell’in 1984’ü nostaljik kalmıştır; çünkü burada “Büyük Birader” değil, herkes birbirinin gözetmenidir.

Bu yapının hukuk düzeyinde meşrulaştırılması, aslında Türkiye’de hukuk-devlet ilişkisinin ne denli içi boşaltıldığını da gösterir. 5651 Sayılı Yasa, ilk bakışta “zararlı içeriklerin önlenmesi”, “çocukların korunması” gibi teknik gerekçelere dayansa da fiiliyatta muhalefetin, sivil toplumun, gazetecilerin ve akademik eleştirinin bastırılmasında kullanılan çok yönlü bir baskı aracına dönüşmüştür. Anayasa’nın ifade özgürlüğü hükmüyle açıkça çelişen bu yasa, otoriterliğin dijital kodudur. Siyasi iktidarın “dijital bekçiliğini” yapan Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK), fiilen bir sansür mahkemesi gibi çalışmaktadır.

Uluslararası medyada bu dönüşümün karşılığı da net biçimde ortadadır. Sınır Tanımayan Gazeteciler’in (RSF) 2023 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’nde Türkiye’nin 165. sırada yer alması, yalnızca gazetecilere yönelik baskının değil, toplumun tümüne uygulanan dijital otoriterizmin bir dışavurumudur. Çünkü burada yalnızca gazeteciler susturulmamaktadır; her yurttaş bir potansiyel muhaliftir. Her kullanıcı, her tweet, her yorum satırı, potansiyel bir dava dosyası, bir gözaltı tehdidi, bir sosyal linç kapısıdır.

Gelinen noktada Türkiye, modernliğin “özgür yurttaş” idealinden çok uzakta, gönüllü köleliğin dijitalleşmiş bir modeline evrilmiştir. İnsanlar, artık kendilerini ifade etmiyor; neyi söylemenin güvenli olup olmadığını tartıyor. Bu ortamda etik sorumluluk, entelektüel cesaret ya da yurttaşlık bilinci değil, sadece suskunluk ve konformizm ödüllendiriliyor. Eleştirel düşünce ise ya terörize ediliyor ya da kriminalize ediliyor.

Sonuç olarak, 5651 Sayılı Yasa sadece bir yasal düzenleme değil; dijital bir tahakküm rejiminin kilit taşıdır. Otoriterliğin artık copla, silahla, sansürle değil; şeffaflık, güvenlik ve ahlak kisvesi altında kodlandığı yeni bir çağdayız. Bu çağda özgürlük, yalnızca onu talep eden değil; aynı zamanda onu algoritmaların, botların, sahte haberlerin ve hukuk dışı düzenlemelerin karanlığından kurtarabilenlerin ellerinde yeniden tanımlanacaktır. Aksi hâlde dijital çağın yurttaşı, yalnızca bir veri noktası, bir ekran hayaleti, bir sanal mahkûm olarak kalacaktır.

GERÇEĞİN İNFAZI: POST-TRUTH REJİM

Artık yalanın ömrü sadece üç gün değil; ebediyen yaşayabiliyor. Post-truth çağ, hakikatle bağını tümüyle koparmış bir siyasal patolojidir. Bu çağda gerçek, epistemolojik bir sorun değil; estetik ve politik bir tercihtir. Türkiye örneğinde bu durum bir kriz değil, rejimin kendisidir. Gerçeklik artık doğrulukla değil, etkileyicilikle, sadakatle, ajitasyonla ve dijital tekrarla ölçülüyor. Jacques Lacan’ın “gerçek, sembolik düzenin dışında kalır” tezi, burada grotesk bir biçimde tezahür ediyor: Gerçeklik artık yalnızca dışarıda değil, bilinçli olarak bastırılmış, kriminalize edilmiş ve yerini ideolojik fanteziye bırakmış durumda. Gerçeğin çöküşü, sistemin sürdürülebilirliğinin ön koşuluna dönüşmüş durumda.

Post-truth rejim, rasyonel kamusal tartışmayı tasfiye eder. Yerine geçirdiği şey, Jean Baudrillard’ın “hipergerçeklik” dediği şeydir: gerçeğin yerine geçen sahte gerçekler… Türkiye’de bu hipergerçekliğin en tehlikeli yüzü, sürekli olarak yeniden üretilen “yerli ve milli” mitolojisidir. Bu mitoloji, sorgulamayı hainlik, eleştiriyi teröristlik, muhalefeti dış mihrak olarak kodlayan bir tür dijital totalitarizm üretmiştir. Gerçeklik değil, sadakat dolaşıma sokulmakta; bilgi değil, duygu manipülasyonu iktidarın asli aygıtı hâline gelmektedir.

İktidar, gerçekliği doğrudan inşa etmiyor; onun yerine gerçekliğin yokluğunu yönetiyor. Lacancı anlamda bir “boşluk” üzerine kurulu bu siyasal fantezi evreninde, bireyler eksikliklerini simgesel figürler (lider, bayrak, şehit, din, aile) üzerinden tamamlama arzusu ile yönlendiriliyor. Siyaset, burada artık rasyonel ikna değil; psiko-semantik büyüleme, yani duygusal tahakküm üzerinden işliyor. Hakikat, bu tahakkümün ilk kurbanıdır. Öyle ki, siyasi tartışmalarda artık kimsenin “doğruyu” bulma gibi bir kaygısı yoktur; herkes kendi yankı odasında, kendi dijital cemaatinde çoktan “haklı”dır.

Troll orduları, bot hesaplar, sosyal medya influencer’ları ve manipülatif algoritmalar; halkın gerçekle olan ontolojik bağını sistematik biçimde çökerterek, yeni bir dijital bilinç inşa ediyor. Bu bilinç, Chantal Mouffe’un tarif ettiği agonistik demokrasinin zeminini tümüyle ortadan kaldırıyor. Mouffe’un çoğulcu çatışma fikri, burada grotesk bir karikatüre dönüşüyor: Çünkü çatışma artık fikirler arasında değil; “biz ve onlar”, “yerli ve hain”, “millî ve dış mihrak” gibi totaliter ikilikler arasında inşa ediliyor. Kamusal alan, fikirlerin çarpıştığı bir zemin değil; sadakat testlerinin uygulandığı bir ahlak mahkemesi hâline getiriliyor.

Bu durum aynı zamanda Jürgen Habermas’ın iletişimsel eylem kuramına da doğrudan bir saldırıdır. Habermas için demokratik meşruiyet, ancak rasyonel kamusal tartışmayla mümkündür. Türkiye’de ise bu tartışma ortamı artık bir parodiye dönüşmüştür. Gerçeklik yerini retorik performanslara, duygusal manipülasyonlara, “klip siyasetine” bırakmıştır. Yalanlar, bin kez tekrarlandığında “vatanperverlik” olarak yüceltilmekte; bilgi değil, intikam duygusu üretilmektedir. Toplum, rasyonel yurttaşlardan değil; sadık tebaalardan, ekran müritlerinden ve sosyal medya savaşçılarından oluşan bir dijital cemaatler rejimine dönüşmüştür.

Bu cemaatlerin varlığı, Slavoj Žižek’in işaret ettiği gibi, fantezinin gerçekliğe tercih edildiği bir düzen yaratır. Çünkü fantezi, travmatik gerçeği örtmenin en kolay yoludur. Ekonomik kriz, adaletsizlik, hukuksuzluk, ahlaki çöküntü gibi somut gerçekler yerine, “üst akıl”, “LGBT lobisi”, “dış güçler” gibi mitolojik anlatılar devreye girer. Birey, kendi çaresizliğini bu hayali düşmanlar üzerinden anlamlandırır. Bu da Lacan’ın “büyük öteki” figürünün dijitalleşmiş halidir: İktidar, artık doğrudan cezalandırmak yerine, bireyin içsel fantezisini yönlendirerek onu simgesel olarak esir alır.

Sonuç olarak, Türkiye’de post-truth rejim sadece siyasal bir sapma değil; epistemolojik ve psikanalitik bir çöküştür. Gerçeklik artık sadece bastırılmış değil; aktif biçimde inhisar altına alınmış, kriminalize edilmiştir. Eleştiri, hakikat, bilim ve etik; yerini sadakat, slogan, ajitasyon ve fetişizme bırakmıştır. Bu koşullarda demokrasi bir sistem değil, bir maskaralık olarak kalacaktır. Ve gerçeği geri getirmek, sadece bir epistemolojik görev değil; aynı zamanda politik bir devrim olacaktır. Aksi hâlde hakikatin infazına tanık olmakla kalmayacak, onun cellatlığına da ortak olacağız.

TANINMANIN ÇÖKÜŞÜ VE “TERÖRSÜZ TÜRKİYE” TİYATROSU: KÜRT SORUNUNDA İNKÂRIN SON PERDESİ

Kürt meselesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana var olan yapısal bir eşitsizliğin ve sembolik inkârın merkezi ekseni olmuştur. Ancak 2015 sonrası gelişmelerle birlikte bu mesele artık sadece bir “sorun” değil, doğrudan doğruya sistemin kendisini tanımlayan bir bastırma rejimine dönüşmüştür. Nancy Fraser’in tanınma politikaları perspektifiyle bakıldığında bu dönüşüm, kimliğin tanınması değil; sistematik biçimde suçla özdeşleştirilmesi anlamına gelir. Yani artık mesele, Kürtlerin ne istediği değil, devletin neyi bastırmak istediğidir.

Çözüm süreci, bütün çelişkilerine ve sınırlamalarına rağmen en azından sembolik olarak “tanınma” vaadi taşıyordu. Rıza üreten bir siyasal dildi bu. Devlet ilk kez Kürtleri dinlemeye yanaşmış, Kürt kimliğiyle konuşmaya çalışmıştı. Ancak bu süreç, yalnızca konjonktürel bir oyalama taktiği olduğu ortaya çıkınca, yerine yeniden güvenlik devleti paradigması yerleştirildi. 2015’ten sonra yaşanan kırılma, yalnızca çözüm masasının devrilmesi değil, aynı zamanda kamusal alanda Kürt varlığının kriminal bir gölgeye dönüştürülmesidir. Fraser’in tanınma teorisinin tam da tersine bir seyir izlenmiş; tanınma değil, simgesel infaz devreye sokulmuştur.

Hannah Arendt’in “kamusal alana ait olma hakkı” bu bağlamda gasp edilmiştir. Kürtler, sadece siyasal taleplerle değil, varlıklarıyla tehdit kabul edilen bir kolektif öteki hâline getirilmiştir. Kürt olmak, artık pasaportla, dille, kıyafetle, memleketle, oy tercihiyle tespit edilebilir bir “risk profiline” indirgenmiş durumda. Siyasal temsil ise sistematik biçimde cezalandırılmakta, seçilmiş belediye başkanları yerlerine atanan kayyumlarla devre dışı bırakılmakta, vekiller hapisle susturulmakta. Burada yurttaşlık, artık eşitlik temelli bir haklar rejimi değil; merkezileşmiş devletin “makbul vatandaş” tanımı etrafında yeniden şekillendirdiği otoriter bir sadakat testine dönüşmüş durumda.

Bu sürecin en grotesk ürünlerinden biri ise iktidarın son dönemde sahneye koyduğu “Yeni Terörsüz Türkiye” tiyatrosudur. Bu tiyatroda sahne şudur: Terör bitmiştir, huzur gelmiştir, Doğu ve Güneydoğu’ya artık yatırımlar akmaktadır, halk memnundur, devletle millet barışmıştır. Oysa bu söylem, gerçekliğin üzerine atılmış ağır bir örtüdür. Terörün bitmesi, taleplerin bitmesi değil; taleplerin bastırılması anlamına gelmektedir. Terörsüzlük, burada barışçıl bir ortam değil; sessizlik rejimidir. Kürtler konuşmadığı sürece barış vardır. Konuştukları anda ise terörist ilan edilirler.

Bu tiyatronun en tehlikeli yanı, toplumu kolektif bir inkâr psikozuna sürüklemesidir. Devletin çizdiği anlatının dışında kalan her bilgi, her hafıza, her tanıklık ya yok sayılır ya da düşmanlaştırılır. Gerçek, propaganda düzeneği içinde boğulur. Michel Foucault’nun “iktidarın hakikati üretme biçimi” burada iş başındadır: Devlet, yalnızca baskı uygulamaz; aynı zamanda hakikati tanımlar, inşa eder, dayatır. “Terörsüz Türkiye” anlatısı da böyledir. Güneydoğu’da halkın dilini konuşamaması, temsilcilerinin tutuklanması, yerel yönetimlerin feshedilmesi “barış” olarak sunuluyorsa, o hâlde barış artık hakların inkârı ve sessizlikle tanımlanır olmuştur.

Antonio Gramsci’nin hegemonya anlayışı, bu noktada ciddi biçimde devre dışıdır. Çünkü hegemonya, farklı toplumsal kesimlerin rızasını kazanmak üzerine kurulur. Oysa bugün Türkiye’de izlenen yol, rıza üretimi değil; rıza yerine itaat dayatımıdır. Kürtler devletin diliyle konuşmaya zorlanmakta, o dili kabul etmediklerinde ise ya cezalandırılmakta ya da marjinalize edilmektedir. Siyasal katılım, bir hak değil; bir imtiyaza dönüştürülmüş, bu imtiyaz da sadece sadakatle ödüllendirilen bir lütuf hâline gelmiştir.

Bu bağlamda Kürt meselesi, yalnızca çözülmemiş bir kimlik meselesi değildir. Aynı zamanda modern Türkiye’nin demokratik kapasitesizliğinin aynasıdır. Kürtlerin siyasal taleplerini yok saymak, sadece bir halkı bastırmak değildir; aynı zamanda bir ülkenin çoğulculuk potansiyelini imha etmektir. “Yeni Türkiye” retoriği, bu imhayı normalleştiren, hatta kutsallaştıran bir otoriter ütopyadır. Bu ütopyada ne çokluk vardır ne tartışma ne de tanınma. Yalnızca tek ses, tek bayrak, tek dil, tek lider vardır.

Sonuç olarak, Kürt meselesinin bugünkü evresi, tanınma politikalarının çöküşünden öte, doğrudan yok sayma ve silme politikalarının kurumsallaştığı bir evredir. “Terörsüz Türkiye” anlatısı ise bu silme politikasının makyajlı vitrini, propaganda versiyonudur. Gerçeklik, hâlâ bastırılan talepler, hâlâ kriminalize edilen kimlikler ve hâlâ susturulan seslerdir. Eğer bu gerçeklik inkâr edilmeye devam ederse, Türkiye yalnızca Kürtlerle değil, kendi geleceğiyle de siyasal bir kopuşa doğru ilerleyecektir. Çünkü tanınma olmadan toplumsal barış olmaz; barış olmadan ise ne demokrasi ne de gelecek kalır.

ZİNCİRLERİ SEVMEK: TÜRKİYE’DE HEGEMONYA, SESSİZLİK VE SİMGESEL İNTİHAR

Türkiye’de adalet artık bir mahkeme kararı değil, bir rejim aygıtıdır. Hukukun hükmü yoktur; hukukun yerini “hâkim olanın hükmü” almıştır. Barış ise, siyasal uzlaşının ya da çatışmasızlığın adı değildir. Bugün barış, yalnızca susanların, unutanların ve biat edenlerin ödüllendirildiği bir sessizlik rejimidir. Sorulması gereken soru artık şudur: Türkiye’de toplumun büyük kesimleri gerçekten mi suskun, yoksa suskunluğu içselleştirmiş bir rızaya mı saplanmış durumda? Bu sorunun cevabı, yalnızca siyasal değil, aynı zamanda psikanalitik, kültürel ve ideolojik bir tahlili gerektiriyor.

Frankfurt Okulu’nun kültür endüstrisi eleştirisi tam da burada devreye giriyor. Adorno ve Horkheimer’ın dikkat çektiği gibi, modern kitle toplumları artık baskıyla değil, keyif yoluyla denetlenmektedir. Bugün Türkiye’de medya, eğitim, dinî anlatılar ve popüler kültür, yalnızca gerçekliği çarpıtmakla kalmıyor; aynı zamanda bu çarpıtmaya duygusal yatırım yapılmasını sağlıyor. Gerçekliğin yerine geçen bu kurgu evrende yurttaşlar artık ezildiklerini fark etmiyorlar, çünkü bu ezilme “milletin bekası”, “milli irade”, “büyük Türkiye” gibi duygusal kodlarla meşrulaştırılmış durumda. Kurbanlar, kendi kurbanlıklarını kutsal bir misyona dönüştürerek yaşadıkları travmayı bastırıyorlar.

Michel Foucault’nun mikro-iktidar analizleri, bu bastırmanın yalnızca yukarıdan aşağı değil, aşağıdan yukarıya da işlediğini gösteriyor. Türkiye’de iktidar sadece cezalandırmıyor; insanları birbirine karşı muhbir, savcı ve cellat haline getiriyor. Mahalle baskısı, öğretmen denetimi, aile içi sansür, sosyal medya linçleri… Bunların hepsi iktidarın yaygınlaşmış mikro-hücreleridir. Disiplin artık bir devlet görevlisinin kamçısı değil; bir annenin çocuğuna “Devlet duyar, sus” demesidir. Foucault’ya göre iktidarın en gelişkin formu budur: kendisini içselleştirmiş, görünmezleşmiş, “doğalmış gibi” işleyen iktidar.

Gramsci’nin hegemonya kavramı, bu içselleştirme mekanizmasını ideolojik alanda çözümlememizi sağlar. Hegemonya, yalnızca zorla değil, rızayla işler. Ancak bugünkü Türkiye’de rıza, bilinçli bir tercih değil; bilinç bulanıklığının ve bilgi kıtlığının sonucu olan bir teslimiyettir. Eğitim sisteminden medyaya kadar her şey, yurttaşları sorgulayan değil, tekrarlayan, ezberleyen ve sadakat gösteren bireylere dönüştürmektedir. Bu, tam anlamıyla bir simgesel intihardır. Toplum, kendi düşünsel varlığını yok ederek “birlik” sanrısı içinde yaşar hâle gelmiştir.

Jacques Lacan’ın gerçeklik kuramı, bu simgesel intiharın daha derin bir yorumunu mümkün kılar. Lacan’a göre gerçek, simgesel ve hayalî düzlemler arasında işler. Türkiye’de bugün gerçek, yerini hayalî bir “güçlü Türkiye” fantezisine bırakmıştır. Bu fantezi o kadar kuvvetlidir ki, gerçekliğin acısı —yoksulluk, hukuksuzluk, baskı, yalan— artık bir bilinç kırılması yaratmaz. İnsanlar kendi yoksulluğunu “dış güçlerin oyunu”, kendi bastırılmışlığını “yerli ve milli duruş”, ötekinin itaatsizliğini “terörle mücadele” olarak kodlar. Lacan’ın “büyük öteki” dediği ideolojik merkez, burada devreye girer: Devlet, sadece yöneten değil, anlam üreten bir tanrısal mekanizmaya dönüşmüştür. Ve bu mekanizmanın ürettiği anlam, sorgulanamaz bir hakikate dönüşür.

Peki bu suskunluk isyanın habercisi midir, yoksa daha derin bir teslimiyetin mi? Şu anki tabloda suskunluk, isyanın değil; bastırılmış öfkenin sistemle duygusal uzlaşmaya dönüşmesinin kanıtıdır. Türkiye toplumu, artık zincirlerinden kurtulmak değil, zincirlerine anlam atfetmek peşindedir. Zincir artık demir değil; “hizmet”, “sadakat”, “milli birlik” gibi kutsal kavramlarla dokunmuş bir kimlik halini almıştır. En trajik olan da budur: Zincirleri görmek istemeyen bir toplumda devrim değil, yalnızca yeniden düzenlenmiş boyun eğişler mümkündür.

Bu koşullarda adalet artık bir hak değil; bir sadakat ödülüdür. Barış, bir hak arayışı değil; konuşmayanların kazandığı bir ödül törenidir. Devletin hegemonik aygıtları —hukuk, medya, eğitim, din— birer iktidar vasıtası olmanın ötesine geçmiştir. Artık onlar, düşünme yetisini formatlayan epistemolojik silahlardır. “Görülmeyen”i görünmez kılmak, “sorgulayan”ı düşman ilan etmek, “hak arayan”ı teröristleştirmek; bunlar modern Türkiye’nin simgesel cinayetleridir.

Sonuç olarak, Türkiye’de yaşanan şey sadece otoriterleşme değil, toplumsal bilinçte kolektif bir çürümedir. Adaletin pazarlık aracı olduğu, barışın suskunlukla eşdeğer tutulduğu bu rejim, yalnızca kurumları değil, zihinleri işgal etmektedir. Ve eğer bu zihinsel işgal sorgulanmazsa, zincirlerimizi kırmamız değil, onlara methiyeler düzmemiz beklenir. Çünkü bu rejim, sadece korku üretmez; bağlılık da üretir. Ve bağlılık, korkudan daha kalıcı bir teslimiyet biçimidir.