İmdat Demir — Filozof Kirpi

ÖZET

Metin, hadis tartışmasını teknik bir “sahihlik” meselesi olmaktan çıkarıp köklü bir ahlâk muhasebesi olarak ele alır. Temel iddia nettir: Din, ahlâkı askıya alan bir itaat düzeni hâline gelirse, artık din değil; iktidar dilidir. Bu çerçevede Kur’an, ahlâkın asli ölçüsü ve “furkan” olarak merkeze yerleştirilir; rivayetler ise bu ölçüye arz edilmesi gereken tarihsel anlatılar olarak konumlandırılır. Hadisi eleştirmek Peygamber’i eleştirmek değildir; aksine Peygamber’i iktidar ikonuna dönüştüren anlayışa itirazdır.

Metin, rivayetlerin tarihsel süreçte siyasetle iç içe geçerek kanonlaştığını; isnad merkezli yaklaşımın içerik ve adalet sorgusunu gölgelediğini savunur. Bu süreçte ahlâkı aşındıran rivayet tipolojileri ortaya konur: insan haysiyetini zedeleyen, şiddeti meşrulaştıran, aklı ve vicdanı susturan, itaati kutsayan, bedeni ve cinsiyeti denetleyen, yoksulluğu kaderleştiren anlatılar. Bu rivayetler, Kur’an’ın adalet–merhamet–haysiyet ekseniyle çatıştığı ölçüde sorunludur.

Metin özellikle şiddet ve itaat rivayetlerinin, hukuku ahlâktan kopararak iktidara hizmet eden bir din dili ürettiğini vurgular. “Kur’an’a arz” ilkesinin terk edilmesi; çelişkilerin normalleşmesine, vicdanın kriminalize edilmesine ve ezberci dindarlığın yaygınlaşmasına yol açmıştır. Son hüküm açıktır: Ahlâkı iptal eden rivayet dinî değildir. Din, ahlâkla ayakta durur; ahlâk dışlandığında din gürültüye, korkuya ve tahakküme dönüşür.

RİVAYET Mİ KUTSAL, AHLÂK MI?

Bu tartışmaya girmeden önce bir eşiği geçmek gerekir. Çünkü bu eşik geçilmeden kurulan her cümle ya savunma refleksi üretir ya da kolaycı bir reddiyeye dönüşür. Mesele şudur: Din dediğimiz şey, ahlâkın en yüksek formu mu, yoksa ahlâkı askıya alan bir itaat düzeni mi? Eğer din ahlâkı askıya alıyorsa, o artık din değildir; bir iktidar dilidir. Eğer ahlâkı merkeze alıyorsa, o zaman hiçbir rivayet dokunulmaz değildir. Bu cümle ilk bakışta serttir; hatta bazı kulaklarda küfür gibi çınlar. Ama hakikat çoğu zaman nezaketle gelmez.

Bugün “hadis eleştirisi” dendiğinde yaşanan şey, ilmî bir tartışma değil, neredeyse psikolojik bir paniktir. Sanki bir taş çekilirse bina çökecekmiş gibi bir korku hâkimdir. Oysa sorulması gereken soru şudur: Bu bina neyin üzerine kuruludur? Ahlâkın mı, alışkanlığın mı? Vicdanın mı, otoritenin mi? Rivayet kutsallaştırıldığında, ahlâk otomatik olarak ikincil hâle gelir. Bu, din tarihinin defalarca kanıtladığı bir vakıadır. Tanrı adına konuşma yetkisi ele geçirildiğinde, Tanrı sessizleşir; konuşan artık iktidardır.

Kur’an-ı Kerim kendisini bir ahlâk kitabı olarak sunar. Emirlerin, yasakların ve anlatıların temelinde sürekli bir vicdan çağrısı vardır. İnsan, sorumlu bir varlık olarak muhatap alınır. Kör itaat değil, bilinçli tercih istenir. “Akletmez misiniz?” sorusu bir süs değildir; metnin sinir sistemidir. Buna karşılık hadis literatürü, tarihsel olarak çok daha karmaşık, çok daha parçalı ve çok daha siyasal bir zeminde oluşmuştur. Bu farkı görmeden konuşmak, meseleyi daha baştan kaybetmektir.

Burada altı çizilmesi gereken kritik nokta şudur: Hadisi eleştirmek, Peygamber’i eleştirmek değildir. Bu ikisini özdeşleştirmek, tarihsel ve ahlâkî bir manipülasyondur. Peygamber, yaşayan, karar veren, bağlam içinde konuşan bir insandı. Hadis ise, bu konuşmaların ve davranışların onlarca yıl sonra, farklı zihinlerden, farklı niyetlerden ve farklı iktidar ilişkilerinden süzülerek aktarılan anlatılarıdır. Bu ikisi arasındaki mesafeyi kapatmaya çalışan her söylem, aslında Peygamber’i tarihten koparıp bir otorite ikonuna dönüştürür. Bu da en büyük saygısızlıktır.

Sorunun kalbine gelelim: Ahlâka ters düşen bir rivayet, kutsal olabilir mi? Eğer bu soruya tereddütsüz “evet” diyorsak, o zaman ahlâkın kaynağı din değil, dindirilen bir itaat kültürüdür. Çünkü ahlâk dediğimiz şey, sadece toplumsal uzlaşma değildir; insanın insanla, insanın güçle ve insanın Tanrı tasavvuruyla kurduğu ilişkide ortaya çıkan en derin ölçüdür. Bu ölçü çöktüğünde, geriye sadece emir kalır. Emir çoktur; ama vicdan yoktur.

Hadis kutsamacılığı, modern dönemde ortaya çıkmış masum bir muhafazakârlık değildir. Bu tutumun arkasında, tarih boyunca iktidarla iç içe geçmiş bir din anlayışı vardır. Rivayetler, sadece dini bilgi taşımamış; aynı zamanda düzen, hiyerarşi ve itaati de taşımıştır. Bu yüzden bazı hadisler ahlâksızdır. Evet, bu kelime bilinçli seçilmiştir. Çünkü insan onurunu zedeleyen, adaleti boğan, merhameti iptal eden bir söz, dini bir kılıf taşısa bile ahlâksızdır. Ahlâksızlığın kaynağı Tanrı olamaz. Eğer bir söz Tanrı adına ahlâksızlık üretiyorsa, o söz Tanrı’dan değil, iktidardan besleniyordur.

Bu noktada sıkça başvurulan bir kaçış cümlesi vardır: “Biz aklımızla ölçemeyiz.” Bu cümle, dindarlığın zirvesi gibi sunulur; oysa aslında düşünsel iflastır. Çünkü burada reddedilen şey sıradan bir akıl değil, Kur’an’ın bizzat muhatap aldığı ahlâkî bilinçtir. Kur’an, insanı sorumlu tutarken aklını ve vicdanını devre dışı bırakmaz. Tam tersine, sorumluluğun şartı olarak sunar. Aklı askıya alan bir din anlayışı, sorumluluğu da askıya alır. Sorumluluk askıya alındığında ise zulüm sıradanlaşır.

Filozof Kirpi burada durup sorar: Eğer bir rivayet, açıkça adaletsizse; eğer bir rivayet, kadını aşağılıyorsa; eğer bir rivayet, şiddeti kutsuyorsa; eğer bir rivayet, aklı ve merhameti aşağılıyorsa; biz bu rivayeti neye dayanarak savunuyoruz? Cevap genellikle nettir: “Çünkü bize öyle öğretildi.” İşte asıl felaket burada başlar. Öğretilen şeyin doğruluğu değil, öğretme gücü kutsallaştırılır. Bu, din değil; pedagojik bir tahakkümdür.

Bu bölümün amacı, henüz tek bir hadis örneği vermek değildir. Ama zemin hazırlamaktır. Çünkü zemin sağlam olmazsa, örnekler ya duygusal bir infial üretir ya da savunma duvarına çarpar. Bizim derdimiz infial değil; muhasebedir. Bu muhasebe, Kur’an’ı merkeze alan bir ahlâk muhasebesidir. Burada ölçü nettir: Kur’an’ın temel ahlâk ilkeleriyle açıkça çelişen hiçbir rivayet dokunulmaz değildir. Bu ilke radikal değildir; tam tersine İslam düşüncesinin en kadim damarlarından biridir. Radikal olan, bu ilkeyi unutmuş olmamızdır.

Bir başka önemli nokta daha vardır. Hadis eleştirisi, modern dünyanın dine saldırısı olarak sunulamaz. Çünkü bu eleştiri modern değildir; tarihseldir. Erken dönem İslam düşüncesinde de rivayetlere karşı ihtiyat, şüphe ve eleştiri vardır. Ancak zamanla bu damar zayıflamış, yerini “teslimiyet erdemdir” söylemi almıştır. Teslimiyet, Tanrı’ya yönelmişse bir erdem olabilir; ama metne, kişiye ya da geleneğe yönelmişse köleliktir. Bu ayrımı yapmayan her din anlayışı, ahlâk üretmez; korku üretir.

Filozof Kirpi’nin dili burada bilerek yumuşamaz. Çünkü bu konu, yumuşak geçişlerle konuşulacak bir konu değildir. Bu, ahlâkın rehin alındığı bir alandır. Ahlâk rehin alındığında, din de rehin alınır. Rehin alınmış bir din, insanı özgürleştirmez; hizaya sokar. Oysa Kur’an’ın temel iddiası, insanı hizaya sokmak değil, ayağa kaldırmaktır.

Biz hadisi konuşurken, aslında iktidarı konuşuyoruz. Biz rivayeti kutsallaştırırken, aslında sorgulamayı yasaklıyoruz. Biz ahlâkı askıya alırken, Tanrı’yı savunmuyoruz; Tanrı adına konuşma yetkisini gasp ediyoruz. Bu gaspın bedelini ise tarih boyunca hep mazlumlar, kadınlar, yoksullar ve itiraz edenler ödemiştir.

Bu yüzden bu metnin temel cümlesi şimdiden kurulabilir: Ahlâkın çöktüğü yerde rivayet ayakta kalamaz. Eğer bir rivayet ahlâksızsa, onun sahih olması bir şey ifade etmez. Çünkü sahihlik, zincirin sağlamlığıdır; hakikat ise içeriğin adaletidir. Bu ikisini birbirine karıştıran her söylem, dini korumaz; dini çürütür.

Filozof Kirpi: “Tanrı adına konuşan söz, önce ahlâka hesap verir; ahlâka hesap vermeyen her rivayet, Tanrı’dan değil, korkudan doğmuştur.”

KUR’AN’IN AHLÂK ONTOLOJİSİ: MERHAMET, ADALET, HAYSİYET

Ahlâk, Kur’an’da tali bir alan değildir. Bir ek, bir süs, bir pedagojik motivasyon aracı hiç değildir. Kur’an’ın kendisi, baştan sona ahlâkî bir evren kurar. Bu evrende iman, ahlâkın yerine geçmez; ahlâkı mümkün kılar. İman, ahlâkı askıya almanın gerekçesi değil, onu ağırlaştıran bir sorumluluk yüküdür. Bu yüzden Kur’an’da en sert eleştiriler, inkârcılardan çok ahlâkî çöküş yaşayan dindarlara yönelir. Çünkü iman iddiası ahlâk üretmiyorsa, o iddia boştur.

Kur’an-ı Kerim insanı bir “kul” olarak tanımlar ama bu kulluk, aşağılanmış bir varoluş değildir. Tam tersine, haysiyetle yüklenmiş bir sorumluluktur. İnsan yeryüzünde “emanet” taşıyıcısıdır. Bu emanet, salt ritüellerden ibaret değildir; adalet, merhamet ve ölçü taşıma yetisidir. Kur’an’ın ahlâk ontolojisi tam da burada başlar: İnsan, güç karşısında eğilmeyen; ama güç sahibi olduğunda da zulmetmeyen bir varlık olarak konumlanır. Bu, ontolojik bir iddiadır; ahlâk psikolojik bir tercih değil, varoluşun biçimidir.

Kur’an’ın adalet anlayışı, modern hukuk sistemlerinden çok daha köklü bir zemine sahiptir. Adalet, sadece sonuçla ilgili değildir; niyetle, yöntemle ve bağlamla ilgilidir. Bir hükmün doğru olması yetmez; adil olması gerekir. Bu yüzden Kur’an, “haklı olduğunda bile haddi aşma” uyarısını tekrar tekrar yapar. Ahlâk burada sınırlayıcı bir fren değil, insanı insan yapan sınırdır. Sınır kalktığında özgürlük doğmaz; keyfilik doğar. Keyfilik ise ahlâkın düşmanıdır.

Merhamet, Kur’an ahlâkının yumuşak karnı değil, sert çekirdeğidir. Merhamet, güçsüzlüğün değil; gücü dizginlemenin adıdır. Kur’an’da Tanrı kendisini “rahmet” üzerinden tanımlar. Bu, teolojik bir detay değildir; ahlâkî bir yönlendirmedir. İnsan, Tanrı tasavvurunu nasıl kurarsa, ahlâkını da öyle kurar. Eğer Tanrı sert, cezalandırıcı ve intikamcı bir varlık olarak tahayyül edilirse, insan da sertleşir. Eğer Tanrı merhamet merkezli bir varlık olarak tahayyül edilirse, ahlâk yumuşamaz ama derinleşir. Burada merhamet, duygusal bir refleks değil; adaletle dengelenmiş bir bilinçtir.

Haysiyet kavramı, Kur’an ahlâkının bel kemiğidir. İnsan, sırf insan olduğu için değerlidir. Bu değer, inançla kazanılmaz; varoluşla birlikte gelir. Kur’an, insanı aşağılamaz; aşağılanmış hâllerini eleştirir. Bu ayrım çok kritiktir. Çünkü bazı dinî söylemler, insanı doğuştan suçlu, eksik ya da kirli kabul eder. Kur’an ise insanın zaaflarını kabul eder ama haysiyetini iptal etmez. Zaaf, ahlâkın gerekçesidir; haysiyetsizlik değil.

Bu ontolojik çerçeve, hadis tartışmalarında neden vazgeçilmezdir? Çünkü ahlâk ontolojisi kurulmadan yapılan her rivayet tartışması, teknik bir metin muhasebesine indirgenir. Oysa mesele teknik değil; varoluşsaldır. Bir rivayet, insanı bu haysiyet zemininden aşağı çekiyorsa, orada epistemik bir sorun vardır. Bu sorun, ravinin güvenilirliğiyle çözülemez. Çünkü güvenilir bir insan da zulüm anlatabilir. Ahlâk, şahısların niyetinden bağımsız bir ölçüdür.

Kur’an’da kadın, erkek, köle, yoksul, yetim, yabancı gibi kategoriler; ahlâkın test alanlarıdır. Güçlüye nasıl davrandığın değil; güçsüze nasıl davrandığın ahlâkını belirler. Bu yüzden Kur’an’da sürekli aşağıdan konuşulur. Ahlâk, yukarıdan vaaz edilmez; aşağıdan inşa edilir. Yetimin malına dokunmama uyarısı, sadece hukuki bir tedbir değildir; güç ahlâkının sınanmasıdır. Kadına yönelik adalet çağrısı, biyolojik bir tartışma değil; haysiyetin korunmasıdır.

Burada Filozof Kirpi’nin dikkat çektiği nokta nettir: Kur’an ahlâkı, normatif bir liste değil; ilişkisel bir bilinçtir. Ne yapacağından çok, nasıl yapacağın sorulur. Kimin yanında durduğun, kime karşı konuştuğun, gücü nasıl kullandığın belirleyicidir. Bu yüzden Kur’an’da ahlâk, emirlerle değil; hikâyelerle, örneklerle ve yüzleştirmelerle kurulur. İnsan, kendisini bir sahnenin içinde bulur. Bu sahnede Tanrı, seyirci değil; hakemdir.

Ahlâk ontolojisi burada şunu da zorunlu kılar: Din adına söylenen her söz, bu ontolojiye hesap vermek zorundadır. Hesap vermeyen söz, dinî olabilir ama ahlâkî olamaz. Ahlâkî olmayan bir din dili ise insanı özgürleştirmez; korkutur. Korku üzerine kurulu bir dindarlık, itaat üretir ama erdem üretmez. Kur’an’ın hedefi itaatkâr kitle değil; sorumlu bireydir.

Bu noktada sıkça yapılan bir hata daha vardır. Kur’an ahlâkı, idealist ve soyut bir ahlâk olarak okunur. Oysa bu ahlâk son derece pratiktir. Ticarette ölçü, yargıda tarafsızlık, savaşta sınır, ailede adalet, toplumda şeffaflık ister. Bu talepler, ritüellerden çok daha fazla yer kaplar. Çünkü Kur’an’a göre ibadet, ahlâkla doğrulanmadıkça anlamsızdır. Bu, sarsıcı bir iddiadır ama metnin kendisi bunu söyler.

Hadisler bu ontolojik çerçeveye oturduğunda anlam kazanır. Oturmadığında ise problem üretir. Bu yüzden ilerleyen bölümlerde ele alınacak sorunlu hadisler, “çağdaş hassasiyetlere uymuyor” diye değil; Kur’an’ın ahlâk ontolojisiyle çatıştığı için eleştirilecektir. Ölçü modernlik değil; metnin kendi iç tutarlılığıdır. Bu, eleştiriyi zayıflatmaz; tam tersine güçlendirir.

Filozof Kirpi burada şu uyarıyı yapar: Kur’an’ı sadece okunacak bir metin, hadisi ise yaşanacak bir pratik olarak ayıran zihniyet, ahlâkı ritüele kurban eder. Oysa Kur’an yaşanmak için vardır; hadis ise anlaşılmak için. Bu terslik düzeltilmeden yapılacak her savunma, geleneği korur ama dini zedeler.

Kur’an’ın ahlâk ontolojisi, adalet, merhamet ve haysiyet üçgeninde kuruludur. Bu üçgenin dışında kalan hiçbir dinî söylem masum değildir. Masumiyet, metnin kutsallığından değil; ürettiği ahlâktan gelir. Ahlâk üretmeyen kutsallık, sadece dokunulmazlık üretir. Dokunulmazlık ise en tehlikeli iktidar biçimidir.

Bir sonraki bölümde, bu ontolojinin tarih içinde nasıl zorlandığını; hadislerin nasıl siyasal ve toplumsal bağlamlarda şekillendiğini konuşacağız. Orada artık soyut zemin değil; tarih sahnesi devreye girecek.

Filozof Kirpi: “Kur’an’da iman, ahlâkın bahanesi değil; bedelidir; bedel ödemeyen iman, iddia olarak kalır.”

HADİS NASIL TARİHSELLEŞTİ? RİVAYETİN SİYASETLE İMTİHANI

Hadis dediğimiz şey, gökten düşmüş bir paket değildir. Bir zaman çizelgesi, bir iktidar haritası, bir toplumsal gerilim alanı içinde dolaşıma girmiştir. Bu basit hakikati görmezden gelen her okuma, rivayeti masumlaştırır; masumlaştırılan her rivayet ise sorgulanamaz hâle gelir. Sorgulanamaz olan, eninde sonunda iktidara dönüşür. Bu yüzden hadis tarihini konuşmak, aslında dinin nasıl siyasileştiğini konuşmaktır.

İlk kuşak Müslümanlar için din, canlı bir deneyimdi. Peygamber hayattaydı; sorular soruluyor, cevaplar alınıyor, bağlamlar biliniyordu. Sözün ağırlığı vardı ama söz henüz donmamıştı. Donma, iktidarla birlikte geldi. Peygamber’in vefatıyla birlikte boşalan alan, sadece siyasî bir boşluk değildi; aynı zamanda epistemik bir boşluktu. Kim konuşacak? Kimin sözü bağlayıcı olacak? Bu sorular, çok kısa sürede iktidar sorularına dönüştü.

Bu noktada kritik bir ayrım ortaya çıktı: Metinle yaşamak başka, metin üzerinden hükmetmek başka bir şeydi. İlk dönemlerde ihtiyat vardı. Rivayetler sınırlıydı, aktarım çekingendi. Çünkü sözün yanlış aktarılmasının ahlâkî bir bedeli olduğu biliniyordu. Ancak fetihler, genişleyen coğrafya ve çoğalan topluluklar, bu ihtiyatı aşındırdı. Yönetmek için konuşmak gerekiyordu; konuşmak için de rivayet gerekiyordu. Rivayet, yavaş yavaş yönetim diline dönüştü.

Burada siyasetin devreye girdiği an çok nettir. İktidar, meşruiyet ister. Meşruiyetin en kestirme yolu ise kutsallıktır. Kutsallık, tartışmayı susturur. Susturulan tartışma, itaati üretir. Hadislerin kanonlaşma sürecinde tam da bu mekanizma çalışmıştır. Bazı rivayetler öne çıkarılmış, bazıları geri itilmiş, bazıları ise tamamen görünmez kılınmıştır. Bu bir komplo teorisi değildir; tarihsel bir süreçtir. İktidarın dokunduğu her alan gibi rivayet alanı da şekillenmiştir.

Kur’an-ı Kerim bu süreçte sürekli bir referans noktası olmuştur ama çoğu zaman pratikte geri plana itilmiştir. Çünkü Kur’an, yorum ister; muhakeme ister; bağlam ister. Rivayet ise çoğu zaman kestirme bir hüküm sunar. Kestirme hüküm, iktidarın işine yarar. Uzun muhakeme, iktidarı yorar. Bu yüzden rivayet dili, zamanla Kur’an merkezli ahlâk dilinin önüne geçmiştir. Bu bir niyet meselesi değil; yapısal bir sonuçtur.

Rivayetin tarihsel seyri, mezhepleşmeyle birlikte daha da karmaşık hâle gelmiştir. Mezhepler sadece teolojik ayrımlar üretmemiştir; aynı zamanda rivayet havuzları üretmiştir. Kimin rivayeti muteber, kimin rivayeti sorunlu sorusu, çoğu zaman siyasî ve mezhebî konumlara göre cevaplanmıştır. Bu noktada “sahih” kavramı, sadece teknik bir terim olmaktan çıkmış; ideolojik bir etiket hâline gelmiştir. Sahih olan, sadece zinciri sağlam olan değil; doğru yerde duran olmuştur.

Hadis usulü literatürü, bu karmaşayı kontrol altına almak için geliştirilmiştir. Ancak burada da bir tercih yapılmıştır: Metin eleştirisi yerine isnad eleştirisi merkeze alınmıştır. Yani “Bu söz adil mi?” sorusu yerine “Bu sözü kim aktardı?” sorusu tercih edilmiştir. Bu tercih masum değildir. Çünkü raviyi kutsallaştırmak, içeriği tartışma dışı bırakır. Oysa ahlâk, içeriğe bakar. Kim söylediğinden çok, ne söylendiğiyle ilgilenir. Bu kayma, rivayet alanında büyük bir kırılma yaratmıştır.

Filozof Kirpi burada durur ve sorar: Güvenilir bir insan, ahlâksız bir söz aktaramaz mı? Elbette aktarabilir. İnsan, niyet olarak iyi olabilir ama bağlamdan kopuk bir söz, zulme hizmet edebilir. Bu basit hakikat, hadis tartışmalarında çoğu zaman görmezden gelinir. Çünkü görmezden gelmek, düzeni korur. Düzen bozulmasın diye ahlâk feda edilir. Bu feda, kısa vadede istikrar üretir; uzun vadede çürüme üretir.

Rivayetin siyasallaşması sadece devletle sınırlı değildir. Toplumsal hiyerarşiler de bu sürece dahildir. Erkek egemen yapı, rivayetleri kendi lehine okumuş; kadın aleyhine olan sözleri öne çıkarmıştır. Sınıfsal yapı, yoksulluğu kutsayan rivayetleri dolaşıma sokmuştur. İtaat kültürü, yöneticilere mutlak bağlılığı telkin eden sözleri parlatmıştır. Bütün bunlar, rivayetin masum bir aktarım olmadığını; güç ilişkileriyle yoğrulduğunu gösterir.

Bu noktada sıkça yapılan bir savunma devreye girer: “Ama âlimler bunları süzgeçten geçirdi.” Bu cümle, kısmen doğrudur; kısmen yanıltıcıdır. Âlimler, kendi çağlarının imkânları ve sınırları içinde çalışmışlardır. Onlar da iktidar ilişkilerinden, toplumsal normlardan ve zihniyet dünyalarından bağımsız değillerdi. Bu gerçeği kabul etmek, onları değersizleştirmek değildir; insanlaştırmaktır. İnsanlaştırılmayan âlim, putlaştırılır. Putlaştırılan âlimin metodu da dokunulmaz hâle gelir.

Rivayetin tarihselleşmesi, aynı zamanda unutma ve hatırlama süreçlerini de içerir. Bazı sözler defalarca tekrarlanır; bazıları ise sessizce kaybolur. Bu seçicilik, doğal bir hafıza süreci gibi sunulur ama çoğu zaman bilinçlidir. Toplumu disipline eden rivayetler hatırlanır; özgürleştirici olanlar unutulur. Bu, sadece İslam tarihinde değil; tüm dinî geleneklerde gözlenen bir olgudur. Din, iktidarla temas ettiğinde hafızası seçici olur.

Burada altı çizilmesi gereken bir başka nokta daha vardır: Rivayetin yazıya geçirilmesiyle birlikte söz donmuştur. Donmuş söz, bağlamını kaybeder. Bağlamını kaybeden söz, mutlaklaşır. Mutlaklaşan söz ise eleştirilemez hâle gelir. Oysa sözün canlı olduğu dönemlerde, itiraz mümkündü. İnsanlar sorabiliyor, karşılık verebiliyordu. Yazı, muhafaza eder ama aynı zamanda sertleştirir. Bu sertlik, ahlâkî esnekliği azaltır.

Filozof Kirpi, bu sertleşmenin bedelini hatırlatır: Donmuş rivayet, canlı vicdanı boğar. Vicdan boğulduğunda, geriye sadece ezber kalır. Ezber, ahlâk üretmez; tekrar üretir. Tekrar edilen her yanlış, zamanla doğru gibi algılanır. İşte hadis alanındaki en büyük tehlike budur. Yanlış bir söz, yeterince tekrar edildiğinde “din” zannedilir.

Bu bölümün amacı, rivayetleri topyekûn mahkûm etmek değildir. Ama onları tarih dışı, bağlam dışı ve iktidar dışı göstermeye çalışan söylemi ifşa etmektir. Çünkü bu söylem, eleştiriyi baştan kriminalize eder. Eleştirinin olmadığı yerde ise ahlâk körleşir. Körleşen ahlâk, dini korumaz; dini araçsallaştırır.

Bir sonraki bölümde artık bu tarihsel çerçeveden somut bir sınıflandırmaya geçeceğiz. Hangi rivayet türleri ahlâkı aşındırıyor, hangi alanlarda sorun yoğunlaşıyor sorularını masaya yatıracağız. Orada teori geri çekilecek; harita konuşacak.

Filozof Kirpi: “Rivayet tarihsizleştirildiğinde kutsallaşır; kutsallaşan her söz, eninde sonunda iktidarın diline dönüşür.”

AHLÂKI AŞINDIRAN RİVAYET TİPOLOJİLERİ

Bu noktaya kadar yaptığımız şey, bir zemin kurmaktı. Kur’an’ın ahlâk ontolojisini netleştirdik; rivayetin tarihsel ve siyasal bağlamda nasıl şekillendiğini gördük. Şimdi artık meseleyi daha somut bir düzleme indirmek gerekiyor. Çünkü ahlâk, soyut ilkelerle korunmaz; somut ihlallerle yüzleşilerek korunur. Bu bölüm, tek tek hadis örnekleriyle hesaplaşmak için değil; hangi tür rivayetlerin ahlâkı sistematik biçimde aşındırdığını göstermek için yazılıyor. Bir nevi harita çıkarıyoruz. Sonraki bölümlerde bu haritanın üzerinde yürüyeceğiz.

Önce şunu söyleyelim: Ahlâkı aşındıran rivayetler “istisna” değildir. Belirli alanlarda kümelenirler. Tesadüfî değildirler. Bir zihniyet üretirler ve o zihniyetin ihtiyaçlarına cevap verirler. Bu yüzden tek tek metinleri savunmak ya da reddetmekten çok, hangi tür ahlâk kırılmalarını normalleştirdiklerini görmek gerekir. Filozof Kirpi’nin derdi tam da buradadır: Parça parça savunuların arkasındaki büyük resmi görünür kılmak.

Birinci tipoloji: Haysiyet Aşındırıcı Rivayetler. Bu gruptaki rivayetler, insanın ontolojik değerini zedeler. İnsanı eşref-i mahlûkat olarak değil; potansiyel tehdit, eksik varlık ya da denetlenmesi gereken bir unsur olarak sunar. Kadınlar, köleler, yoksullar, çocuklar bu rivayetlerde çoğu zaman özne değildir; nesnedir. Haysiyet, doğuştan gelen bir değer olmaktan çıkar; itaate ve konuma bağlı bir ödüle dönüşür. Bu tür rivayetlerin ahlâkî etkisi yıkıcıdır çünkü insanı insan olmaktan utandırır. Kur’an’ın “insanı onurlandırdık” vurgusuyla bu rivayetlerin dili arasında derin bir uçurum vardır.

İkinci tipoloji: Şiddeti Meşrulaştıran Rivayetler. Bu rivayetlerde şiddet, istisna değil norm hâline gelir. Ceza, ölçüyle değil; güçle tanımlanır. Bedensel zarar, caydırıcılığın ana aracı olarak sunulur. Merhamet, zayıflık gibi kodlanır. Bu rivayetler çoğu zaman “dönemin şartları” gerekçesiyle savunulur. Oysa mesele tarihsel bağlamdan çok, ahlâkî çerçevedir. Kur’an’da hayatın korunması temel ilkelerden biriyken, bu rivayetlerde hayat kolayca feda edilebilir bir değer hâline gelir. Şiddet kutsallaştırıldığında, din bir vicdan alanı olmaktan çıkar; bir ceza rejimine dönüşür.

Üçüncü tipoloji: Akıl ve Vicdanı İptal Eden Rivayetler. Bu gruptaki rivayetler, düşünmeyi şüpheli, sorgulamayı tehlikeli, muhakemeyi ise neredeyse günah gibi sunar. “Sorgulama, teslim ol” mesajı açıktır. Aklın askıya alındığı yerde ahlâk da askıya alınır. Çünkü ahlâk, refleks değil; bilinç işidir. Bu rivayetler, insanı sorumluluk sahibi bir özne olmaktan çıkarır; emir alan bir varlığa indirger. Filozof Kirpi burada açık konuşur: Aklı devre dışı bırakan din dili, Tanrı’yı yüceltmez; insanı küçültür.

Dördüncü tipoloji: Gücü ve İktidarı Kutsayan Rivayetler. Bu rivayetler, yönetenleri sorgulanamaz kılar. İtaat, ahlâkın yerine geçer. Zulüm, fitne korkusuyla örtülür. Haksızlık karşısında susmak, hikmet olarak pazarlanır. Bu tür rivayetler, tarih boyunca otoriter yapılar için biçilmiş kaftan olmuştur. Çünkü iktidar, meşruiyetini sorgulanmazlıktan alır. Kur’an’ın “adalet ayakta tutulmalı” çağrısıyla bu rivayetlerin “düzen bozulmasın” refleksi taban tabana zıttır. Ahlâk burada düzenin kurbanı edilir.

Beşinci tipoloji: Cinsiyetçi ve Beden Denetleyici Rivayetler. Bu rivayetlerde beden, özellikle kadın bedeni, ahlâkın merkezi hâline getirilir. Ahlâk, davranıştan çok bedensel kontrolle tanımlanır. Kadın sürekli potansiyel bir tehdit, fitne kaynağı, denetlenmesi gereken bir alan olarak sunulur. Erkek ise çoğu zaman sorumluluktan azade kılınır. Bu rivayetler, ahlâkı içsel bir bilinç olmaktan çıkarır; dışsal bir gözetim mekanizmasına dönüştürür. Kur’an’ın ahlâkı içselleştirme çağrısıyla bu yaklaşım bağdaşmaz.

Altıncı tipoloji: Yoksulluğu ve Ezilmişliği Kutsayan Rivayetler. Bu gruptaki rivayetler, yoksulluğu bir kader ya da erdem gibi sunar. Adaletsizlik sorgulanmaz; sabır kutsanır. Yoksuldan sabır, zenginden şükür beklenir. Sistemsel eşitsizlikler görünmez hâle gelir. Bu rivayetler, ahlâkı adalet talebi olmaktan çıkarır; tahammül telkinine indirger. Oysa Kur’an’da sabır, zulme razı olmak değil; adaleti savunurken direnç göstermektir. Bu fark silindiğinde ahlâk, statükonun hizmetine girer.

Yedinci tipoloji: Metni Ahlâkın Önüne Koyan Rivayetler. Bu rivayetler, içeriği ne olursa olsun “söylenmiş olmayı” yeterli görür. Metin, ahlâkın yerine geçer. “Bunu sorgulama, rivayet var” cümlesi bu zihniyetin özetidir. Bu yaklaşımda ahlâk, metne uymakla eşitlenir; metin ahlâk üretmezse sorun edilmez. Filozof Kirpi bu noktada serttir: Ahlâkın ölçü olmaktan çıkarıldığı yerde din metni putlaşır.

Bu tipolojiler birbirinden bağımsız değildir. Çoğu zaman iç içe geçerler. Bir rivayet aynı anda hem cinsiyetçi, hem iktidar yanlısı, hem de akıl dışı olabilir. Bu da bize şunu gösterir: Sorun tekil metinlerde değil; bütünlüklü bir zihniyet örüntüsündedir. Bu zihniyet, ahlâkı ikincilleştirir; itaati merkezileştirir; merhameti zayıflık, adaleti tehdit olarak kodlar.

Burada önemli bir ayrım daha yapılmalıdır. Bu tipolojileri kurmak, “bütün hadisler böyledir” demek değildir. Ama “bazı hadisler böyledir ve bu bazıları ciddi bir sorundur” demektir. Bu sorunu görmezden gelmek, dini korumaz. Tam tersine, dini ahlâk dışı söylemlerle özdeşleştirir. Bu özdeşleşmenin bedelini ise en çok gençler, kadınlar ve vicdan sahibi insanlar öder. Çünkü onlar bu dilde Tanrı’yı değil; korkuyu, baskıyı ve çelişkiyi görürler.

Bu bölüm, bir teşhis bölümüdür. Henüz ameliyat başlamadı. Ama artık neyin hasta olduğunu biliyoruz. Bundan sonra sırayla bu tipolojilerin içine gireceğiz. Önce haysiyet meselesiyle başlayacağız. Çünkü insan onuru yıkıldığında, geriye savunulacak bir din kalmaz.

Filozof Kirpi: “Ahlâkı parçalayan rivayet, metin olarak ayakta kalsa bile din olarak çöker.”

ŞİDDETİN DÎNÎ KILIFI: MERHAMETE TERS RİVAYETLER

Şiddet, insanın en kolay kutsallaştırdığı günâhtır; çünkü şiddet, güç verir. Güç veren şey, hemen “hak” gibi görünür. Hele bir de şiddetin üstüne “din” etiketi yapıştırıldı mı, mesele tamamdır; artık itiraz eden, yalnızca şiddete değil, kutsala da itiraz etmiş sayılır. İşte rivayet alanındaki en büyük tehlike burada başlar: Şiddetin, ahlâkı taşıyan bir istisnâ değil; ahlâkı boğan bir norm hâline gelmesi.

Kur’an, şiddeti hiç tanımaz demiyorum. Kur’an, hayatın karanlık yüzünü bilir; savaş, saldırı, zulüm, kısas gibi gerçeklikleri konuşur. Fakat Kur’an’ın dili nettir: Ölçü, sınır, adalet ve hayatın korunması. “Bir cana kıyan, bütün insanlığı öldürmüş gibidir” vurgusu bu dünyanın vicdan çivisidir. Kur’an’ın bu çivisi sökülürse, geriye sadece öfke kalır. Öfke ise dînî bir delil değildir; dînî kisveye sokulmuş bir zaaftır.

Şimdi gelelim “sorunlu rivayet” dediğimiz şeye. Sorun, rivayetin “sert” olması değildir; Kur’an’ın ahlâk ontolojisiyle çelişip çelişmemesidir. Sorun, rivayetin şiddeti sınırlandırmak yerine genişletmesidir. Kur’an, inanç konusunda zorlamayı reddederken “dinde zorlama yoktur” der. Buna rağmen bazı rivayetler, inanç tercihini bir “ceza” meselesine çevirir. Bu çelişkiyi görmezden gelen her yaklaşım, Kur’an’ı değil, geleneğin sertleşmiş kabuğunu savunur.

En tartışmalı örneklerden biri, dinden dönmeye dair rivayetlerdir. Meselâ Sahih al-Buhari’de geçen, kısa ve keskin bir ifade: “Kim dinini değiştirirse onu öldürün.” Burada bir dinî hüküm gibi duran şey, Kur’an’ın “zorlamayı” reddeden ahlâkî çerçevesiyle gerilim üretir. Bu gerilim çoğu zaman üç şekilde kapatılmaya çalışılır. Birincisi, “Bu sahih, sus” denir; bu, ahlâkı metnin altına iten en tehlikeli refleks. İkincisi, “O dönem şartları” denir; bu da çoğu zaman bağlamı açıklamak yerine, şiddeti normalleştiren bir bahâneye dönüşür. Üçüncüsü, “Aslında bu ihânet ve savaş durumudur” denir; bu yorum tarihsel olarak bazı vak’alarla ilişkilendirilmeye çalışılır. Bu üçüncü yaklaşım, en azından bir şey yapar: rivayeti mutlaklaştırmaktan kaçınır ve bağlam arar. Fakat şu soru hâlâ ortada durur: Eğer bağlam, ihânet ve silâhlı saldırı ise, bunu “inanç değişimi” gibi genel bir cümleyle ifade etmek, sonraki yüzyıllarda şiddeti davet eden bir kapı açmaz mı? Açtı da. Tartışmanın bu kadar büyümesinin sebebi budur.

Benzer şekilde, “insanlarla savaşmakla emrolundum” diye başlayan rivayetler de şiddetin meşrûlaştırılmasında çok kullanılmıştır. Örneğin, “İnsanlarla, ‘Lâ ilâhe illallah’ deyinceye kadar savaşmakla emrolundum…” şeklindeki rivayet varyantları, farklı hadis kaynaklarında geçer. Bu cümle, tek başına alındığında, Kur’an’ın inanç hürriyeti ve “sizinle savaşmayanlara iyilik ve adalet” ilkesine ters bir kapı aralar. Kur’an, savaşın dilini bile şartlara bağlar; haddi aşmamayı, zulme dönüşmemeyi vurgular. Dahası, savaşmayanlara karşı adalet ve iyiliği açıkça teşvik eder. Buna rağmen bu tür rivayetler, tarih boyunca “genel bir savaş çağrısı” gibi okunmuş ve korkunç bir ideolojik yakıta dönüştürülmüştür. Burada rivayetin kendisi kadar, rivayetin nasıl kullanıldığı da meseledir; çünkü metin, iktidarın eline geçince bıçak keskinleşir.

Şiddetle ilgili bir başka ağır alan, recm yani taşlayarak öldürme meselesidir. Sahih al-Buhari’de, “recm âyeti indirildi, okuduk, ezberledik” minvâlinde anlatılar vardır. Bu rivayetler, Kur’an’da zina cezasını düzenleyen ayetlerle açık bir gerilim üretir; nitekim bu gerilim, akademik literatürde de tartışılmıştır. Burada yine aynı problem karşımıza çıkar: Kur’an’ın metnî sınırları ile rivayet üzerinden kurulan ceza rejimi çatıştığında, hangisi mihenk taşı olacak? Eğer cevap rivayet olursa, Kur’an’ın normatif üstünlüğü fiilen iptal edilmiş olur. İşte “hadis kutsamacılığı” tam burada, bir ibadet sevgisi olmaktan çıkar; hukuka, bedene ve hayata çöken bir iktidar tekniğine dönüşür.

Fakat adaletli olalım; rivayet alanı tek renk değildir. Aynı külliyat içinde, şiddeti sınırlandıran ve insanî ölçüyü koruyan rivayetler de vardır. Meselâ Sahih Muslim’de “savaşta kadın ve çocukların öldürülmesinin yasaklanması” başlığıyla gelen rivayetler, şiddetin sınırlanmasına dair güçlü bir çizgi sunar. Bu bize iki şey söyler. Birincisi, Peygamber pratiğinin ve erken dönem ahlâk sezgisinin içinde, şiddeti frenleyen bir damar güçlüdür. İkincisi, rivayet havuzu içinde seçme biçimi, yani hangi rivayetin merkeze alınıp hangisinin kenara itildiği, doğrudan ahlâkî ve siyasal bir tercihtir. Bazıları şiddet fetişizmini sever, bazıları merhamet disiplinini.

Şimdi Filozof Kirpi’nin sevdiği çıplak soruyu soralım: Neden şiddeti sınırlandıran rivayetler, çoğu zaman “fazîlet” başlığına konur da; şiddeti genişleten rivayetler “hukuk” başlığına yerleştirilir? Çünkü hukuk, iktidarın elinde bir sopa olunca daha kullanışlıdır. Fazîlet ise sopaya dönüşmez; vicdan ister. Vicdan, bürokrasiye uymaz. Bürokrasi, vicdanı sevmez. Rivayet alanındaki tarihsel tercihlerin bir kısmı, tam da bu soğuk hakikatten beslenir.

Bu bölümdeki eleştiri, “şiddet yoktur” romantizmi değildir. Bu eleştiri, şiddetin ahlâkî sınırlara bağlanması gerektiğini savunur. Kur’an’ın ısrarla yaptığı şey budur: Hayatı korumak, adaleti ayakta tutmak, merhameti boğmamak. Şiddeti “din dili”yle büyüttüğünüzde, dinin ahlâkî özünü tüketirsiniz. Dışarıdan bakıldığında din, bir vicdan çağrısı değil, bir ceza makinesi gibi görünmeye başlar. İçeriden bakıldığında ise dindar, merhametle değil korkuyla yönetilir. Korkuyla yönetilen dindarlık, erdem üretmez; itaat üretir.

Peki “sorunlu hadis” dediğimiz şey tam olarak ne yapar? Üç hamle yapar. Bir, şiddeti normalleştirir; “olur” der. İki, şiddeti kutsallaştırır; “sevap” der. Üç, şiddeti siyasallaştırır; “düzen” der. Bu üçü birleşti mi, ahlâk çöküyor. Çünkü ahlâk, tam da “olur” denilen yerde “olmaz” diyebilme cesaretidir. Kur’an’ın “dinde zorlama yoktur” cümlesi, işte bu cesaretin metne kazınmış hâlidir. Buna rağmen, rivayet üzerinden bir zorbalık rejimi kurulabiliyorsa, orada mesele din değil; dinin gaspıdır.

Şunu da açıkça söyleyelim: Bazı rivayetlerin şiddete açtığı kapıyı, modern dönem “radikal” gruplar icat etmedi. Onlar, zaten aralık bırakılmış kapılardan girdiler. Bu kapıları kapatmanın yolu, “bizim dinimiz barıştır” sloganı değildir. Slogan, kapıyı kapatmaz; sadece duvara poster asar. Kapıyı kapatacak şey, Kur’an merkezli ahlâk ölçüsüdür; yani metni metinle, rivayeti ahlâkla, hukuku haysiyetle sınayan bir muhasebedir.

Burada ince bir çizgi var: Rivayet eleştirisi, dine saldırı değildir; dine iâde-i itibardır. Çünkü Tanrı adına şiddeti genişleten bir dili savunmak, Tanrı’yı savunmak değildir. Bu, Tanrı’yı iktidarın emrine vermektir. İktidarın emrine verilen Tanrı tasavvuru, merhameti budar. Merhameti budanan din, insanı yüceltmez; insanı ezer. Kur’an’ın insanı onurlandıran çizgisi, tam da bu yüzden rivayet karşısında bir mihenk taşıdır.

Bu bölümün sonunda şu cümleyi kayıt altına alalım: Şiddeti sınırlayan rivayetleri büyütmeyip, şiddeti genişleten rivayetleri “dokunulmaz hukuk” diye paketlemek, ahlâkî bir tercihtir. Bu tercih değişmeden, hiçbir reform, hiçbir hitabet, hiçbir makyaj işe yaramaz. Din, makyajla kurtulmaz; muhasebeyle kurtulur. Muhasebe ise cesaret ister.

Filozof Kirpi: “Tanrı adına şiddeti büyüten dil, Tanrı’yı değil, kendi iktidar ihtirâsını yüceltir.”

AKLIN VE VİCDANIN TASFİYESİ: “SORMA, TESLİM OL” DİYEN RİVAYETLER

Şiddet, beden üzerinden işler; aklı iptal eden rivayetler ise ruhu sakatlar. Çünkü aklı devre dışı bıraktığınızda, insan artık ahlâkî bir özne değildir. O sadece uygulayıcıdır. Uygulayıcı, sorumluluk taşımaz. Sorumluluk taşımayan insan, yaptığı şeyin adil olup olmadığıyla ilgilenmez. İşte rivayet alanındaki en sinsi tahribat tam da burada gerçekleşir: Aklın ve vicdanın “tehlikeli” ilan edilmesi.

Kur’an-ı Kerim boyunca tekrar eden bir çağrı vardır: Akletmek, düşünmek, ibret almak, muhakeme etmek. Bu çağrı, tali bir pedagojik süs değildir; metnin omurgasıdır. Kur’an, insanı robot gibi değil; ahlâkî muhasebe yapabilen bir varlık olarak muhatap alır. Bu yüzden akıl, Kur’an’da rakip değil; emanettir. Emanet olan şey askıya alınamaz. Askıya alındığında ihanet başlar.

Buna rağmen hadis literatürü içinde, açık ya da örtük biçimde aklı itibarsızlaştıran, sorgulamayı bastıran ve vicdanı susturan rivayetler dolaşımdadır. Bu rivayetlerin ortak özelliği şudur: İtaati ahlâkın önüne geçirirler. Sormak yerine susmayı, anlamak yerine tekrarı, muhakeme yerine ezberi överler. Filozof Kirpi’nin ifadesiyle: Bu rivayetler dini korumaz; dini dondurur.

En bilinen örneklerden biri, “Ben size bir şey söylediğimde, onu sorgulamadan alın” minvalinde aktarılan rivayetlerdir. Farklı lafızlarla gelen bu anlatılar, Peygamber’i sorgulanamaz bir otorite figürüne dönüştürür. Oysa Kur’an’ın anlattığı peygamber profili, sorgudan kaçan değil; sorguyla yüzleşen bir profildir. İbrahim’in sorgulaması övülür; Musa’nın itirazları bastırılmaz; Muhammed’e defalarca uyarı gelir. Buna rağmen rivayet dili, peygamberi neredeyse eleştiriden muaf bir yasa koyucuya dönüştürür. Buradaki sorun Peygamber’e saygı değil; peygamber adına kurulan otoritedir.

Bir başka problemli alan, “ümmetim hata üzerinde birleşmez” şeklinde özetlenen rivayetlerdir. Bu ifade ilk bakışta masum görünür; hatta birlik çağrısı gibi okunur. Fakat pratikte çoğu zaman şu anlama çekilmiştir: “Çoğunluk ne diyorsa doğrudur.” Bu yaklaşım, ahlâkı sayıya indirger. Oysa ahlâk, çoğunluk oylamasıyla belirlenmez. Tarih boyunca en büyük zulümler, çoğunluk adına yapılmıştır. Kur’an, çoğunluğun peşinden gitmeyi değil; adaletin peşinden gitmeyi öğütler. Çoğunluğu kutsayan rivayet okuması, vicdanı yalnızlaştırır.

Aklın tasfiyesinin bir başka biçimi, “soru sormanın fitne sayılması”dır. Bazı rivayetlerde, çok soru sormanın helâki getirdiği, sorgulamanın dini zayıflattığı ima edilir. Bu tür anlatılar, tarihsel bağlamdan koparıldığında, düşünceyi baskılayan bir silaha dönüşür. Oysa Kur’an’daki uyarılar, anlamsız polemiklere ve kötü niyetli kurnazlığa yöneliktir; düşünmeye değil. Bu ayrım silindiğinde, her soru potansiyel suç hâline gelir. Suçlaştırılan soru, ahlâk üretmez; korku üretir.

Filozof Kirpi burada durur ve sert bir soru sorar: Eğer soru sormak tehlikeliyse, iman neye dayanacaktır? Ezbere mi? Ezber, ahlâkın düşmanıdır. Çünkü ezber, bağlam tanımaz. Bağlam tanımayan her hüküm, zulme adaydır. Kur’an’ın yaptığı şey tam tersidir: Bağlam öğretir, ölçü öğretir, sınır öğretir. Rivayet üzerinden kurulan “sorma, yap” dili ise bu eğitimi tersine çevirir.

Aklı iptal eden rivayetlerin bir kısmı, doğrudan akılla alay eder. “Kadınların aklı eksiktir” şeklinde aktarılan meşhur rivayet, sadece cinsiyetçi değil; epistemik olarak da yıkıcıdır. Çünkü burada akıl, biyolojik bir kusur gibi sunulur. Bu yaklaşım, Kur’an’ın ahlâk sorumluluğunu cinsiyet farkı gözetmeden yükleyen diliyle çatışır. Ayrıca şunu da açığa çıkarır: Bu rivayetler, aklı bir emanet olarak değil; kontrol edilmesi gereken bir tehdit olarak görür. Tehdit olarak görülen akıl, bastırılır.

Benzer şekilde, “bazı şeyleri düşünmek caiz değildir” minvalindeki rivayetler de aklın sınırlarını değil; aklın kendisini hedef alır. Elbette her düşünce masum değildir. Fakat düşünceyi toptan kriminalize etmek, ahlâkı savunmaz. Ahlâk, düşüncenin yokluğunda değil; düşüncenin terbiyesinde ortaya çıkar. Terbiye, yasaklamak değildir; yönlendirmektir. Kur’an’ın yaptığı budur. Rivayet dili ise çoğu zaman yasaklamayı tercih eder.

Aklın tasfiyesi, sadece bireysel düzeyde kalmaz; toplumsal sonuçlar üretir. Sorgulamayan toplum, hatayı kutsar. Hata kutsandığında, zulüm sıradanlaşır. “Büyüklerimiz böyle dedi” cümlesi, ahlâkın mezar taşı olur. Bu zihniyet, dini canlı tutmaz; fosilleştirir. Fosil, korunur ama hayat taşımaz.

Vicdan meselesi de burada devreye girer. Vicdan, aklın ahlâkla buluştuğu noktadır. Vicdanı susturan rivayetler, genellikle “kalbin rahatsızlığına bakma, metne bak” der. Oysa Kur’an, kalbin kararmasından, katılaşmasından, mühürlenmesinden söz ederken tam da vicdanı merkeze alır. Vicdanı iptal eden bir din dili, kalbi diri tutamaz. Kalbi diri olmayan dindarlık, ritüeli çoğaltır ama adaleti çoğaltmaz.

Burada önemli bir ayrım daha yapalım. Akıl eleştirisi ile akıl düşmanlığı aynı şey değildir. Kur’an, kibirli aklı eleştirir; kendini yeterli gören aklı sınırlar. Ama aklı yok etmez. Rivayet alanındaki problemli dil ise sınır çizmekle yetinmez; aklı değersizleştirir. Bu değersizleştirme, ahlâkın altını oyar. Çünkü ahlâk, sınır bilinciyle çalışan bir akıldır.

Filozof Kirpi’nin ifadesiyle: Aklı olmayanın imanı olabilir; ama ahlâkı olmaz. Çünkü ahlâk, niyetle birlikte muhakeme ister. Muhakeme yoksa, niyet bile tehlikeli hâle gelir. İyi niyetle yapılan zulümler, tarihin en karanlık sayfalarını doldurur. Bu zulümlerin çoğu, “din adına” yapılmıştır. Din adına yapılan zulmün yakıtı ise çoğu zaman sorgusuz itaat olmuştur.

Bu bölümde görüyoruz ki, aklı ve vicdanı iptal eden rivayetler, şiddet kadar yıkıcıdır. Hatta çoğu zaman şiddetin önünü açan asıl zemin bunlardır. Çünkü aklını kaybetmiş bir dindarlık, sınır tanımaz. Sınır tanımayan dindarlık, Tanrı’yı savunmaz; Tanrı’yı kullanır.

Bir sonraki bölümde, bu akıl tasfiyesinin iktidarla nasıl birleştiğini; yani gücü kutsayan rivayetleri ele alacağız. Orada artık soru şudur: Kim konuşuyor, kim susuyor ve neden?

Filozof Kirpi: “Aklı susturan din dili, Tanrı’yı yüceltmez; zulmü hızlandırır.”

İTAATİN KUTSANMASI: GÜCÜ VE İKTİDARI MEŞRULAŞTIRAN RİVAYETLER

Güç, ahlâk ister; iktidar ise çoğu zaman itaati. İkisi aynı şey değildir. Ahlâk, gücü sınırlar; iktidar, sınırı sevmez. Din bu iki alanın kesişiminde durduğunda, ya gücü ahlâkla terbiye eder ya da iktidarı kutsallaştırır. Rivayet alanındaki en tehlikeli kırılma, tam da bu kavşakta ortaya çıkar. Çünkü bazı rivayetler, adaleti merkeze almak yerine itaati kutsallaştırır; zulmü teşhir etmek yerine düzeni yüceltir.

Kur’an-ı Kerim’in siyasetle kurduğu ilişki nettir: Adalet ayakta tutulacak, haksızlıkla iş tutulmayacak, güç sahipleri sorgulanacaktır. Kur’an, peygamberleri sarayların sözcüsü olarak değil, iktidarın karşısında hakikati dile getiren figürler olarak anlatır. Buna rağmen rivayet külliyatında, yönetenlere mutlak itaati telkin eden, zulme karşı direnci “fitne” diye yaftalayan bir dilin dolaşıma girdiğini görürüz. Bu dil, ahlâkı korumaz; düzeni korur. Düzen korunurken adalet feda ediliyorsa, orada din değil; siyasal teoloji konuşur.

Sorunlu rivayetlerin en bilinenlerinden biri, “Başınıza Habeşli bir köle bile emir olsa, onu dinleyin ve itaat edin” şeklinde aktarılan anlatıdır. Farklı lafızlarla gelen bu rivayet, ilk bakışta eşitlikçi gibi sunulur: Irk ya da statü fark etmeksizin yöneticinin emrine uyun. Ancak pratikte rivayet, yönetimin meşruiyetini değil, itaat zorunluluğunu merkeze alır. Yani soru “yönetici adil mi?” değildir; “yönetici kim olursa olsun itaat et.” Kur’an’ın adalet vurgusu bu noktada arka plana itilir. Ahlâk, kişinin kimliğinden bağımsız olarak gücün denetlenmesini ister; bu rivayet dili ise gücü denetimden muaf kılar.

Bir başka yaygın rivayet kümesi, “Emire itaat, bana itaattir; bana itaat, Allah’a itaattir” minvalindeki anlatılardır. Bu söylem zinciri, iktidarı kutsal bir hiyerarşinin parçası hâline getirir. Eleştiri, sadece siyasal bir itaatsizlik değil; neredeyse metafizik bir suç gibi sunulur. Oysa Kur’an, peygamberle bile tartışmanın mümkün olduğu sahneler anlatır; yanlışta ısrar edildiğinde uyarı gelir. Peygamberin beşerîliği, tam da bu yüzden ahlâkî bir güvencedir. Rivayet dili bu güvenceyi zayıflatır; iktidarı eleştiriden arındırır.

“Zalim de olsa emire itaat edin” çizgisine yaklaşan rivayetler, tarih boyunca otoriter yönetimlerin en sevdiği metinler olmuştur. Bu tür anlatılar, zulme karşı direnişi değil; sabrı över. Sabır, ahlâkın en ağır erdemlerinden biridir ama zulmü onaylayan bir pasifliğe indirgenirse erdem olmaktan çıkar. Kur’an’da sabır, haksızlığa rıza değildir; haksızlığa karşı dirençtir. Rivayet dili bu farkı sildiğinde, sabır bir ahlâk değil, bir yönetim tekniği olur.

Filozof Kirpi burada çıplak gerçeği söyler: İktidar, eleştiri sevmez; din diliyle gelen eleştiriyi ise hiç sevmez. Bu yüzden iktidarı kutsayan rivayetler, “fitne çıkmasın” gerekçesiyle dolaşıma sokulur. Fitne, adaletsizlik değil; itirazdır. İtiraz bastırıldığında düzen sağlanır ama vicdan ölür. Vicdan öldüğünde, din ayakta duruyormuş gibi görünür ama içten içe çürür.

Bu çürümenin bir boyutu da şudur: Gücü kutsayan rivayetler, toplumu pasifleştirir. İnsanlar zulmü konuşmak yerine kaderi konuşur. Sorumluluk yukarıdan aşağıya değil; aşağıdan yukarıya doğru eritilir. “Büyükler bilir” cümlesi, ahlâkın yerini alır. Oysa Kur’an, sorumluluğu bireye yükler; kimse kimsenin günahını taşımaz. Rivayet dili ise sorumluluğu yukarı taşır; bireyi edilgenleştirir.

İktidarı kutsayan rivayetlerin bir başka tehlikesi, hukukun ahlâktan koparılmasıdır. Hukuk, adalet üretmek için vardır. Adalet üretmeyen hukuk, güçten ibarettir. Rivayet üzerinden kurulan itaat dili, hukuku sorgulanamaz kılar. “Şeriat böyle” denir; içeriğin adil olup olmadığı konuşulmaz. Bu noktada şeriat, ahlâkın adı olmaktan çıkar; düzenin adı olur. Düzen ise her zaman adil değildir.

Karşı örnekleri de görmek gerekir. Rivayet literatüründe, yöneticileri uyaran, zulme karşı ses yükseltmeyi erdem sayan anlatılar da vardır. “Zalim sultanın karşısında söylenen söz en faziletli cihattır” şeklinde aktarılan rivayet, bu damarın en bilinen örneklerindendir. Bu, rivayet havuzunun tek yönlü olmadığını gösterir. Ama asıl soru şudur: Hangisi merkezde, hangisi dipnotta? Tarihsel pratik bize şunu gösterir: İtaati kutsayan rivayetler hukuk başlığına; eleştiriyi yüceltenler ahlâk başlığına sıkıştırılmıştır. Bu bir tesadüf değildir.

Filozof Kirpi’nin itirazı tam da buradadır. Din, ahlâkı iktidara feda ederse, Tanrı adına zulüm meşrulaşır. Bu meşrulaşma, sadece geçmişte kalmaz; bugün de yeniden üretilir. Her çağ, kendi itaat rivayetlerini bulur; kendi “fitne” tanımını yapar. Fitne, çoğu zaman adalet talebinin adıdır. Adalet talebi susturulduğunda, din korunmuş olmaz; din siyasallaştırılmış olur.

Bu bölümdeki “yanlış hadis” meselesi, metnin lafzından çok işleviyle ilgilidir. Bir rivayet, adaleti güçlendirmiyorsa; eleştiriyi meşru kılmıyorsa; gücü sınırlandırmıyorsa; ahlâkî olarak sorunludur. Sahihlik tartışması bu noktada ikincildir. Çünkü ahlâk, teknik doğrulamadan önce gelir. Teknik olarak sahih olan bir söz, ahlâken sakat olabilir. Bu cümle, rivayet alanında söylenmesi en zor cümlelerden biridir ama söylenmeden bu tartışma ilerlemez.

İktidar kutsandığında, dinin dili değişir. Merhamet geri çekilir; ceza öne çıkar. Adalet, hakkaniyet olmaktan çıkar; düzenin devamına indirgenir. İnsan, özne olmaktan çıkar; tebaa olur. Kur’an’ın özneye yüklediği sorumluluk, bu noktada buharlaşır. İşte rivayet üzerinden kurulan itaat teolojisinin asıl bedeli budur.

Bir sonraki bölümde, bu iktidar ve itaat dilinin beden üzerinden nasıl kurulduğunu; özellikle cinsiyet, mahremiyet ve kontrol alanlarında hangi sorunlu rivayetlerin devreye girdiğini ele alacağız. Çünkü iktidar, önce bedeni disipline eder; sonra zihni.

KUR’AN’A ARZ: UNUTULAN ÖLÇÜ, BASTIRILAN VİCDAN

Bir din, kendi merkezini kaybettiği anda büyür gibi görünür ama aslında dağılır. Merkez kaybı, en çok ölçü kaybı olarak ortaya çıkar. Hadis alanında yaşanan kriz de tam olarak budur. Ölçü unutulmuş, yerine zincir geçirilmiştir. Oysa İslam düşüncesinin erken damarlarında çok net bir ilke vardır: Rivayet, Kur’an’a arz edilir. Yani söz, metne; metin, ahlâka; ahlâk, vicdana hesap verir. Bu ilke terk edildiğinde rivayet çoğalır ama din derinleşmez.

Kur’an-ı Kerim, kendisini “furkan” olarak tanımlar; yani ayıran, ölçen, tartan bir mihenk taşı. Furkan, sadece inkâr ile imanı ayırmaz; adaletle zulmü, merhametle gaddarlığı, haysiyetle aşağılamayı da ayırır. Böyle bir metnin varlığı, rivayet alanında otomatik bir denetim mekanizması kurar. Kur’an varken, hiçbir söz mutlak olamaz. Hiçbir anlatı, ahlâk dışı sonuçlar üretip “dokunulmaz” kalamaz. Fakat tarihsel pratikte olan şudur: Arz ilkesi, metinde varlığını korumuş; hayatta etkisini kaybetmiştir.

“Arz”ın unutulması tesadüf değildir. Çünkü arz, soru sormayı gerektirir. Soru sormak, iktidarı rahatsız eder. Rivayet alanında soru sormanın bedeli yüksektir. “Bu söz Kur’an’a uygun mu?” dediğiniz anda, teknik bir tartışma değil; sadakat testi başlar. Oysa sadakat, hakikate yönelmelidir; geleneğe değil. Geleneğe yönelen sadakat, zamanla ahlâkı değil, alışkanlığı korur.

Kur’an’a arz ilkesi, hadis literatüründe bizzat rivayetlerle de dile getirilmiştir. “Benden size bir söz ulaşırsa, onu Allah’ın Kitabı’na arz edin; uygunsa alın, değilse bırakın” minvalindeki anlatılar, farklı kaynaklarda yer alır. Bu rivayetlerin ironisi şudur: İçeriği, arz ilkesini savunur; kaderi ise arz ilkesinin dışında kalmaktır. Yani arzı öneren rivayet, arz edilmeden bir kenara itilmiştir. Bu, sadece metodolojik bir çelişki değil; ahlâkî bir trajedidir.

Neden böyle olmuştur? Çünkü arz, zinciri kırar. Zincir, raviden raviye uzanan teknik bir güven hattıdır. Ahlâk ise zincir tanımaz. Ahlâk, içeriğe bakar. “Kim söyledi?” sorusu önemlidir ama “ne söylendi?” sorusunun önüne geçemez. Hadis usulünde ise zamanla bu denge tersine dönmüştür. Ravinin güvenilirliği, içeriğin adaletini gölgede bırakmıştır. Bu gölge, ahlâkın üstüne düşmüştür.

Kur’an’a arzın terk edilmesinin ilk bedeli, çelişkilerin normalleşmesi olmuştur. Kur’an’da açık bir ilke varken, ona ters düşen rivayetler “istisna” ya da “özel durum” diye savunulmuştur. Örneğin inanç özgürlüğünü vurgulayan ayetlerle, inanç değişimini ölümle cezalandıran rivayetler yan yana taşınmıştır. Bu yan yanalık, zihinsel bir yarılma üretir. Zihin yarıldığında, ahlâk parçalanır. Parçalanan ahlâk, tutarlı bir din dili üretemez.

İkinci bedel, hukukun ahlâktan kopmasıdır. Kur’an’da ceza, istisnadır; adalet ise ilke. Rivayet alanında ise bazı cezalar merkeze taşınmış, adalet bağlamı geri çekilmiştir. Recm tartışmaları bu kopuşun en bilinen örneklerindendir. Kur’an’ın metnî sınırları ile rivayet üzerinden kurulan ceza anlayışı çatıştığında, arz ilkesinin işletilmesi gerekirdi. İşletilmedi. Çünkü işletilseydi, rivayet dokunulmazlığını kaybedecekti. Dokunulmazlık kaybolduğunda ise iktidar dili zayıflayacaktı.

Üçüncü bedel, vicdanın kriminalize edilmesidir. Kur’an’a arz, vicdanla yapılır. Vicdan, metnin ahlâkî yankısını duymaktır. Bir söz okunduğunda “Bu adil mi?” diye sormak, iman zaafı değildir; iman sorumluluğudur. Fakat rivayet kültürü içinde vicdan çoğu zaman “nefs” diye yaftalanır. Nefsle vicdan karıştırılır. Böylece rahatsızlık bastırılır. Bastırılan her rahatsızlık, ileride daha sert patlar.

Filozof Kirpi burada durur ve şu basit ama yakıcı cümleyi kurar: Kur’an’a arz edilmeyen rivayet, Kur’an’ı temsil edemez. Temsil edemeyen şey, hüküm kuramaz. Bu kadar basit. Fakat bu basitlik, yüzyıllardır çeşitli gerekçelerle örtülmüştür. “Ümmetin icmâı”, “selefin yolu”, “fitne korkusu” gibi gerekçeler, arz ilkesinin önüne set çekmiştir. Set çekilen yerde su birikir; biriken su koku yapar. Dinin kokuşması buradan başlar.

Arz ilkesinin bir başka boyutu da ahlâkî sürekliliktir. Kur’an, evrensel bir ahlâk dili kurar. Zaman değişse de adalet değişmez; merhamet değişmez; haysiyet değişmez. Rivayet, bu sürekliliği bozuyorsa, tarihselleştirilmesi gerekir. Tarihselleştirme inkâr değildir; yerli yerine koymaktır. Yerli yerine konmayan her söz, ya aşırı yüceltilir ya da toptan reddedilir. İkisi de din için yıkıcıdır.

Burada bir yanlış anlaşılmayı da netleştirelim. Kur’an’a arz, “Kur’an’da yoksa reddet” demek değildir. Kur’an’da olmayan birçok şey, Kur’an’a aykırı değildir. Mesele yokluk değil; çatışmadır. Çatışma varsa, arz gerekir. Çatışma yoksa, rivayet yardımcı bir açıklama olabilir. Bu denge kaybolduğunda, rivayet ya Kur’an’ın yerine geçer ya da Kur’an’ı susturur. Susturulan Kur’an, raf süsüne dönüşür. Raf süsüne dönüşen metin, hayat kurmaz.

Arz ilkesinin unutulması, pedagojik bir sonuç da üretmiştir. Dindarlık, muhakeme değil ezber üzerinden inşa edilmiştir. Ezberci dindarlık, soru soramaz; soru soramayan dindarlık, ahlâk üretemez. Ahlâk üretmeyen dindarlık, savunmacı olur. Savunmacı dindarlık ise her eleştiriyi saldırı sayar. Bugün hadis eleştirisine verilen tepkilerin sertliği, işte bu savunmacı psikolojinin ürünüdür.

Filozof Kirpi’nin dili burada daha da sertleşir: Kur’an’a arzdan kaçan, aslında Kur’an’la yüzleşmekten kaçıyordur. Çünkü Kur’an, insanı rahatlatmaz; rahatsız eder. Rahatsızlık, dönüşümün başlangıcıdır. Rivayet alanındaki rahatlık ise çoğu zaman ahlâkî atalettir. Atalet, dinin düşmanıdır.

Kur’an’a arz, bir teknik tercih değil; ahlâkî bir zorunluluktur. Bu zorunluluk yerine getirilmediği sürece, hadis alanındaki tartışmalar ya kör bir savunmaya ya da sığ bir reddiyeye mahkûm olur. Bizim aradığımız üçüncü bir yol vardır: Merkezde Kur’an, ölçüde ahlâk, uygulamada vicdan. Bu yol, geleneği yıkmaz; geleneği temizler. Temizlenmeyen gelenek, taşınamaz.

Bir sonraki ve son bölümde, bütün bu tartışmayı bir hükme bağlayacağız. Bu hüküm, fetva olmayacak; çağrı olacak. Çünkü mesele “neye inanmalıyız” değil; nasıl insan kalacağız meselesidir.

Filozof Kirpi: “Kur’an’a arzdan kaçan rivayet, zincirini korur ama ahlâkını kaybeder; ahlâkını kaybeden din, sadece gürültü çıkarır.”

FİLOZOF KİRPİ’NİN HÜKMÜ: AHLÂK DIŞLANAN YERDE DİN ÇÜRÜR

Artık kaçacak yer yok. Bu metin boyunca yapılan şey bir “hadis avı” değil; bir ahlâk muhasebesiydi. Ne metin düşmanlığı yapıldı ne de geleneğe hakaret edildi. Yapılan tek şey şuydu: Din adına konuşan sözlerin, ahlâk karşısında sorgulanabilir olduğu hatırlatıldı. Bu hatırlatma, bazılarına ağır geldi. Çünkü ağır gelen şey hakaret değil; yüzleşmedir.

Şunu açıkça söyleyelim: Hadisler din değildir. Hadisler, dinî tecrübenin tarihsel izleridir. İz kutsal değildir; iz, yol gösterir ya da yanıltır. Yanıltan izi kutsallaştırmak, yolculuğu felâkete sürükler. Bugün yaşanan kriz tam olarak budur. Ahlâk üretmeyen rivayetler savunulmuş; ahlâk üreten itirazlar susturulmuştur. Sonuç: İnancı olan ama vicdanı yaralı bir dindarlık.

Kur’an-ı Kerim, bu muhasebede merkezdi. Çünkü Kur’an, kendisini süs metni olarak değil; hayat ölçüsü olarak sunar. Kur’an’ın ahlâk ontolojisi nettir: Adalet ayakta tutulacak; merhamet ezilmeyecek; insan onuru pazarlık konusu yapılmayacak. Bu üç ilkeyle açıkça çatışan hiçbir rivayet, “sahih” etiketiyle korunamaz. Korunursa, din korunmuş olmaz; ahlâksızlık teolojik zırha büründürülmüş olur.

Bu noktada çok net bir hüküm koymak gerekiyor. Filozof Kirpi kaçamak konuşmaz:
Ahlâkı iptal eden rivayet, dinî değildir. Teknik olarak sahih olabilir; tarihsel olarak aktarılmış olabilir; hatta çoğunluk tarafından benimsenmiş olabilir. Ama ahlâk dışıysa, Tanrı adına konuşamaz. Tanrı adına konuşan söz, önce adalete, sonra merhamete, sonra haysiyete hesap verir. Bu hesap verilmeden kurulan her din dili, iktidar dilidir.

Bu metin boyunca gördük ki sorun tek tek hadisler değil; hadisle kurulan zihniyettir. O zihniyetin ana kodları şunlardır: İtaati kutsamak, sorgulamayı bastırmak, şiddeti genişletmek, bedeni denetlemek, gücü yüceltmek, ahlâkı ertelemek. Bu kodlar bir araya geldiğinde, din insanı ayağa kaldırmaz; hizaya sokar. Hizaya sokulan insan, iyi insan olmaz; sadece uyumlu insan olur. Uyum, erdem değildir.

Bazıları bu noktada şunu söyleyecek: “Bu yaklaşım dini çözer, otoriteyi dağıtır, herkes kendi ahlâkını üretir.” Bu itiraz, korkuya dayanır. Oysa ahlâk, keyfîlik değildir. Ahlâkın ölçüsü vardır. Bu ölçü, Kur’an’ın kurduğu adalet-merhamet-haysiyet eksenidir. Keyfî olan, bu ekseni terk edip zincire sığınmaktır. Zincir güven verir; ama yön vermez. Yön, ahlâktan gelir.

Burada bir ayrımı tekrar netleştirelim: Eleştiri inkâr değildir. Eleştiri, sadakatin en ağır biçimidir. Çünkü eleştiren, terk etmez; temizlemek ister. Temizlenmeyen din dili, zamanla kendi çocuklarını yer. Bugün gençlerin dinden uzaklaşmasının temel sebeplerinden biri, Tanrı’yı ahlâkın değil; baskının tarafında görmeleridir. Bu algıyı üreten şey Kur’an değil; ahlâksız rivayet savunusudur.

Filozof Kirpi’nin hükmü şudur: Din, ahlâkla ayakta durur. Ahlâk çekildiğinde, din ayakta kalıyor gibi görünür ama içi boştur. İçi boş din, bağırır. Bağıran din, korkutur. Korkutan din, iktidara yarar. İktidara yarayan din, Tanrı’yı temsil etmez.

Bu hükümle birlikte bir çağrı da yapmak gerekir. Bu çağrı bir “reform manifestosu” değildir. Daha sade, daha zor bir çağrıdır: Vicdanı geri çağırmak. Rivayet okurken vicdanı devreye sokmak. “Bu adil mi?” diye sormaktan korkmamak. “Bu merhamet mi?” diye durabilmek. “Bu insanı yüceltiyor mu?” diye ölçebilmek. Bu soruları sormayan dindarlık, ne kadar bilgiye sahip olursa olsun, ahlâk üretmez.

Bu metin, din adına konuşma yetkisini kimsenin elinden almıyor. Sadece şunu söylüyor: Tanrı adına konuşan herkes, ahlâk önünde eşittir. Bu eşitlik rahatsız eder. Çünkü ayrıcalıkları bozar. Ama din, ayrıcalık üretmek için değil; adaleti ayakta tutmak için vardır.

Filozof Kirpi: “Ahlâkın olmadığı yerde din sadece bir sestir; sesi çok çıkan her şey hakikat olmaz.”

BİBLİYOGRAFYA

— Kur’an’a Göre Araştırmalar – Fazlur Rahman
Ankara Okulu Yayınları, 2018

— Islam and Modernity (İslam ve Modernlik) – Fazlur Rahman
University of Chicago Press, 1982

— Hadis Problemi – İsmail Hakkı Ünal
Ankara Okulu Yayınları, 2016

— İslam’da Ahlâk ve Hukuk – Hayrettin Karaman
İz Yayıncılık, 2014

— Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought (Modern İslam Düşüncesinde Geleneği Yeniden Düşünmek) – Abdullah Saeed
Routledge, 2007

— Kur’an, Tarih ve Yorum – Mustafa Öztürk
Ankara Okulu Yayınları, 2015

— Hadislerin Dili – Hüseyin Hansu
Otto Yayınları, 2019

— Ethico-Religious Concepts in the Qur’an (Kur’an’da Ahlâkî ve Dinî Kavramlar) – Toshihiko Izutsu
McGill University Press, 1966

— İslam Düşüncesinde Ahlâk – Mehmet Aydın
Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010

— On Justice, Power and Human Dignity in Islam (İslam’da Adalet, İktidar ve İnsan Onuru) – Khaled Abou El Fadl
Oneworld Publications, 2001

— Speaking in God’s Name (Tanrı Adına Konuşmak) – Khaled Abou El Fadl
Oneworld Publications, 2003

— İslam’da İktidar ve Meşruiyet – Ahmet Yaşar Ocak
Timaş Yayınları, 2017

— Hadis Tarihi ve Yöntemi – Mehmet Emin Özafşar
Otto Yayınları, 2014

— The Qur’an and Its Interpreters (Kur’an ve Yorumcuları) – Mahmoud Ayoub
SUNY Press, 1984

— İslam Ahlâk Düşüncesi – Recep Şentürk
İnsan Yayınları, 2012

— Kur’an’ın Ahlâkî İlkeleri – Süleyman Ateş
Yeni Ufuklar Neşriyat, 2011

— Authority, Continuity and Change in Islamic Law (İslam Hukukunda Otorite, Süreklilik ve Değişim) – Wael B. Hallaq
Cambridge University Press, 2001

— Hadislerin Eleştirisi – Ali Osman Ateş
Beyan Yayınları, 2008

— İslam’da Vicdan ve Sorumluluk – Hasan Onat
Otto Yayınları, 2016

— Reason and Tradition in Islamic Ethics (İslam Ahlâkında Akıl ve Gelenek) – George Hourani
Cambridge University Press, 1985