Bu karikatür Paweł Kuczyński’ye atfedilir. Polonyalı bir çizerdir; iktidar, ideoloji, yoksulluk, simülasyon ve “olunan–olunması istenen” gerilimini tek bir imgede çarpıcı biçimde kurmasıyla tanınır. Ayna, şişkin takım elbise, çıplak ve eğilmiş beden gibi motifler Kuczyński’nin imza repertuarındandır.

İmdat Demir — Filozof Kirpi

ÖZET
Bu metin, modern toplumda bilincin nasıl parçalandığını ve hakikatin nasıl çarpıtılarak yönetildiğini disiplinlerarası bir çerçevede ele alır. Theodor W. Adorno’nun yanlış bilinç kavramı, bireyin gerçeği bilmemesinden çok, bildiği gerçeğe tahammül edemeyip ideolojik konforla onu yumuşatmasını açıklar. Maurice Halbwachs’ın kolektif hafıza yaklaşımı, hatırlamanın bireysel değil, iktidar ve toplumsal çerçeveler içinde kurulan seçici bir süreç olduğunu gösterir. Dissosiyasyon sahnesi, süreğen travma altında bireyin ve toplumun gerçek benlikle hayali benlik arasında yarılarak hayatta kalma stratejisi geliştirmesini betimler. Michel Foucault’nun biyopolitika kavramı ise iktidarın yaşamı, bedeni ve nüfusu disiplin ve normlar yoluyla yönetmesini açıklar. Heterobilim Okulu’nun “epistemik ayna kırılması” kavramsallaştırması, tüm bu süreçlerin birleştiği noktada bilginin yansıtıcı olmaktan çıkıp çarpıtıcı hâle gelmesini teşhis eder ve parçalanmış bilgiyle bütünlüklü vicdan kurulamayacağını savunur. Filozof Kirpi: “Hakikat parçalandığında bilgi çoğalır, ama vicdan küçülür.”

Yoksulluğun Maskesi: Teopolitik Aynada Öznenin Kaybı

Bu çizim, teopolitik illüzyonla gerçeklikten kopmuş Türkiye toplumunu yalnızca ifade edebilir mi sorusunu değil; daha sertini sorar: Bu kopuş zaten bu çizimin içinden mi konuşuyor? Çıplak, zayıf, eğilmiş bedenle aynadaki şişkin, takım elbiseli, kendinden emin figür arasında kurulan gerilim bir temsil değil, bir teşhirdir. Burada mesele bireysel yoksulluk ya da sınıfsal fark değildir yalnızca; mesele, öznenin kendisiyle kurduğu ilişkinin teopolitik bir simülasyonla bozulmuş olmasıdır. Bu aynada yansıyan şey “olunan” değil, “olunması emredilen”dir. Ve tam bu noktada görsel hafıza, eleştirel sosyal bilimler, psikoloji, travma kuramları ve Heterobilim Okulu aynı masaya oturur.

Görsel hafıza okuma kuramları bize şunu söyler: İnsan zihni imgeleri yalnızca kaydetmez; onları ideolojik, duygusal ve travmatik katmanlarla birlikte yeniden üretir. Bu çizimdeki ayna sıradan bir yansıtıcı yüzey değildir; Maurice Halbwachs’ın kolektif hafıza[1] kavramıyla okursak, bu ayna toplumsal hafızanın ideolojik vitrinidir. Yoksul beden, toplumsal gerçekliğin çıplak verisidir; aynadaki figür ise devlet, din ve iktidar tarafından cilalanmış kolektif fantezidir. Toplum kendisine baktığında kendisini değil, kendisine bakması öğretilen imgeyi görür. Görsel hafıza burada bastırmanın hizmetindedir; hakikati hatırlatmak için değil, onu ikame etmek için çalışır.

Eleştirel kuram perspektifinden bakıldığında çizim, Adorno’nun yanlış bilinç[2] kavramını neredeyse karikatürize eder ama bu karikatür basit değildir. Yanlış bilinç burada cehaletin değil, örgütlü bir anlam rejiminin ürünüdür. Türkiye’de teopolitik yapı, yani dinî söylemin siyasal iktidarla kaynaşması, bireye sürekli şunu fısıldar: “Sen aslında güçlüsün, yücesin, seçilmişsin.” Bu fısıltı, maddî yoksunluğu, hukuksuzluğu, güvencesizliği ve aşağılanmayı örtmek için çalışır. Aynadaki şişman figür, tam da bu yüzden obezdir; çünkü sembolik olarak aşırı beslenmiştir. Hakikatle değil, vaatle; adaletle değil, kutsamayla; eşitlikle değil, seçilmişlik masalıyla beslenmiştir.

Psikoloji açısından çizim bir dissosiyasyon sahnesidir[3]. Birey, yaşadığı gerçeklikle baş edemediğinde, benliğini ikiye böler. Bir yanda acı çeken, eksilen, çıplak benlik; diğer yanda güçlü, dokunulmaz, kutsanmış benlik. Travma kuramları bize şunu öğretir: Sürekli aşağılanma, güvencesizlik ve değersizlik yaşayan toplumlar, kolektif bir narsistik savunma geliştirir. Bu savunma “biz aslında büyüğüz” anlatısıyla kurulur. Türkiye toplumunda teopolitik illüzyon tam da bu işlevi görür; travmayı iyileştirmez, onu parlatır. Aynadaki figür iyileşmiş bir benlik değil, inkâr edilmiş bir yaradır.

Burada travmanın kaynağı yalnızca ekonomik ya da siyasal değildir; epistemiktir. Yani bilme biçimleri yaralanmıştır. Heterobilim Okulu’nun temel iddiası tam da buradadır: Modern Türkiye, yalnızca yanlış yönetilmemiştir; yanlış bilmiştir. Din, siyaset, tarih ve kimlik, eleştirel süzgeçlerden geçirilmeden bir hakikat paketi olarak sunulmuş; bireyin düşünsel omurgası bu paketlerle eğrilmiştir. Çizimdeki çıplak figür, epistemik olarak savunmasızdır; aynadaki figür ise epistemik olarak silahlıdır. Fakat bu silahlar hakikatin değil, dogmanın silahlarıdır.

Teopolitik illüzyon kavramı burada merkezi bir rol oynar. Teopolitik, yalnızca dinin siyasete alet edilmesi değildir; siyasetin kutsallaştırılmasıdır. Aynadaki figürün duruşu tam da bunu gösterir: Elleri göbeğinde birleşmiş, kendinden emin, sorgulanamaz bir sakinlik. Bu sakinlik, Weberyen anlamda karizmanın teolojik bir türevine dayanır. Karizma artık bireysel nitelik değil; kolektif bir halüsinasyondur. Toplum, kendi yoksulluğunu bu halüsinasyonla telafi etmeye çalışır.

Görselin bir diğer önemli boyutu da beden politikasıdır. Çıplak beden zayıftır, kırılgandır, neredeyse utanç içindedir. Aynadaki beden ise giyinik, ağır ve yer kaplayıcıdır. Foucault’nun biyopolitika[4] kavramıyla okursak, bu fark iktidarın bedenler üzerindeki dağılımını gösterir. Gerçek beden disipline edilir, bastırılır, çalıştırılır; hayali beden ise temsil edilir, kutsanır, yüceltilir. Türkiye’de teopolitik rejim, yurttaşın bedenini değil, temsili bedenini sever. Gerçek acı görünmez; sembolik şişkinlik alkışlanır.

Heterobilim Okulu açısından bu çizim bir “epistemik ayna kırılması”dır.[5] Ayna, bilgi üretiminin metaforudur; fakat burada bilgi yansıtmaz, çarpıtır. Heterobilim, bu çarpıtmanın disiplinlerarası doğasını ifşa eder. Sosyoloji bize sınıf ilişkilerini, psikoloji savunma mekanizmalarını, siyaset bilimi iktidar yapılarını, teoloji kutsama pratiklerini anlatır. Ama Heterobilim bunları birleştirerek şunu sorar: Bu toplum neden kendi çıplaklığıyla yüzleşmekten bu kadar korkuyor?

Cevap rahatsız edicidir: Çünkü çıplaklık, sorumluluk getirir. Aynadaki figür sorumsuzdur; ona her şey verilmiştir, her şey vaadedilmiştir. Çıplak figür ise hesap vermek zorundadır; çalışmak, itaat etmek, sabretmek. Teopolitik illüzyon, bu sorumluluk dengesizliğini görünmez kılar. Toplum kendisini güçlü zannederken, aslında güçsüzlüğünü kutsamaktadır.

Bu çizim Türkiye toplumunu temsil eder mi? Evet, ama bir sosyolojik fotoğraf gibi değil; bir psikanalitik rüya gibi. Rüyalar gerçeği birebir göstermez; onu sembollerle, çarpıtmalarla anlatır. Bu çizimdeki ayna bir rüya nesnesidir. Toplumun bilinçdışı arzularını ve korkularını aynı anda yansıtır. Güç arzusu ile yoksunluk korkusu aynı karede buluşur.

Eleştirel kuram açısından asıl tehlike şudur: Bu tür imgeler zamanla normalleşir. Toplum, aynadaki figürle özdeşleşmeye başladıkça, çıplak bedeni suçlar. “Demek ki yeterince inanmamış”, “demek ki sabretmemiş”, “demek ki layık olmamış.” Böylece travma içselleştirilir; mağdur, kendi mağduriyetinin suçlusu ilan edilir. Bu, teopolitik illüzyonun en acımasız aşamasıdır.

Heterobilim Okulu bu noktada bir karşı-hafıza önerir. Aynayı kırmayı değil; aynanın ne işe yaradığını sormayı önerir. Kim bu aynayı koydu? Kim bu yansımayı üretiyor? Hangi bilgi rejimi bu görüntüyü anlamlı kılıyor? Bu sorular sorulmadıkça, toplum kendi yoksulluğunu estetikleştirir, kendi yoksunluğunu kutsallaştırır.

Bu çizim, Türkiye toplumunu anlatmakla kalmaz; onu yakalar. Yakalama eylemi rahatsız edicidir; çünkü kaçış alanlarını daraltır. Bu aynaya bakan herkes şunu hissetmek zorundadır: Bir yerde bir şeyler ters gitmiştir. Teopolitik illüzyon bu tersliği düzeltmez; onu makyajlar. Heterobilim Okulu’nun çağrısı nettir: Makyajı değil, yüzü konuşalım. Çünkü ancak yüz konuşursa, aynaya ihtiyaç kalmaz.

Filozof Kirpi’nin kulağına eğilen aforizma şudur: Aynaya bakarak büyüyen toplumlar, ilk darbede camın değil, gerçeğin keskinliğini unutur.

[1] Maurice Halbwachs’ın kolektif hafıza kavramı, hafızanın bireyin zihninde kapalı bir arşiv değil, toplumsal ilişkiler içinde kurulan canlı bir yapı olduğunu ileri sürer; birey hatırladığını zannettiği şeyleri aslında ait olduğu grubun dili, değerleri, sembolleri ve iktidar düzenekleri içinden hatırlar çünkü bellek sosyal çerçeveler olmadan işlemez ve bu çerçeveler aileden dine, sınıftan devlete kadar uzanan kurumsal ağlar tarafından belirlenir; Halbwachs’a göre geçmiş sabit bir veri değildir, her hatırlama edimi bugünün ihtiyaçlarına göre yeniden düzenlenir, kimi anılar öne çıkarılırken kimileri bastırılır ya da sessizliğe gömülür; bu yüzden kolektif hafıza masum bir hatırlama alanı değil, aynı zamanda bir iktidar sahasıdır, toplum neyi hatırlayacağını seçerken neyi unutacağını da organize eder; travmaların kutsallaştırılarak, yoksunlukların kaderleştirilerek, çelişkilerin mitlerle örtülerek aktarılması tam da bu mekanizma sayesinde mümkündür ve birey aynaya baktığında kendi deneyimini değil, kendisine öğretilmiş hatırlama biçimini görür; Heterobilim Okulu bağlamında kolektif hafıza, epistemik bir aygıt olarak çalışır, hakikati taşımaktan çok onu yeniden biçimlendirir ve böylece toplum geçmişini hatırladığını sanırken aslında bugünün iktidarını ezberler. Filozof Kirpi: “Kolektif hafıza, geçmişi saklayan bir sandık değil, bugünü meşrulaştıran bir aynadır.”

[2] Theodor W. Adorno’nun yanlış bilinç kavramı, bireyin hakikati bilmemesinden çok, bilmesine rağmen ona temas edememesi hâlini tarif eder; burada sorun cehalet değil, bilincin sistematik olarak eğilip bükülmesidir çünkü geç kapitalist ve otoriter düzenlerde ideoloji artık dışarıdan dayatılan kaba bir maske değil, öznenin gündelik algısına sızmış bir konfor rejimi olarak işler ve insan, kendi acısını bile iktidarın diliyle anlamlandırmaya başlar; yanlış bilinç bu yüzden pasif bir aldanma değil, aktif bir uyumdur, birey gerçeği rahatsız edici bulduğu için onu ideolojik bir perdeyle yumuşatır ve böylece baskı içselleştirilir; Adorno’ya göre kültür endüstrisi, dinî ya da milliyetçi kutsamalar ve siyasal mitolojiler bu uyumun taşıyıcılarıdır, bireye sürekli “aslında iyisin, aslında güçlüsün, aslında seçilmişsin” denir ve bu telkin maddî yoksunluğu, adaletsizliği ve aşağılanmayı görünmez kılar; böylece yanlış bilinç, hakikatin yokluğu değil, hakikatin estetikleştirilmiş ve kutsallaştırılmış bir ikamesi hâline gelir, özne kendisini kandırmaz, kandırılmaya razı olur. Filozof Kirpi: “Yanlış bilinç, insanın gerçeği bilmemesi değil, bildiği gerçeği rahatsız etmemesi için süslemesidir.”

[3] Dissosiyasyon sahnesi, bireyin ya da toplumun yaşadığı gerçeklikle doğrudan temas edemediği anda zihinsel bir yarılma üretmesiyle kurulur; burada bilinç, acıyı ortadan kaldırmaz, onu bölerek yönetilebilir hâle getirir çünkü süreklilik kazanan travma, benliği tek parça hâlinde tutamayacak kadar ağırdır ve özne hayatta kalmak için kendisini iki ayrı düzleme ayırır; bir düzlemde aşağılanan, yoksullaşan, kırılgan ve çıplak gerçek benlik vardır, diğer düzlemde ise güçlü, dokunulmaz, kutsanmış ve inkârla beslenen hayali benlik; dissosiyasyon bu yüzden bir hastalık belirtisinden çok, yapısal bir savunma düzenidir ve özellikle teopolitik ya da otoriter rejimlerde kolektif bir forma bürünür, toplum bir yandan her gün incinirken öte yandan kendisini “büyük”, “haklı” ve “seçilmiş” hissetmeye zorlanır; bu sahnede çelişki çözülmez, estetize edilir, acı iyileştirilmez, makyajlanır ve böylece benlik parçalanması normal hâle gelir; Heterobilim Okulu açısından dissosiyasyon sahnesi, psikolojik olduğu kadar epistemik bir kırılmadır çünkü hakikati taşıyamayan bilinç, onun yerine inançla, mitlerle ve imgelerle örülmüş bir ikame gerçeklik kurar ve zamanla bu ikame gerçekliği “asıl ben” zannetmeye başlar. Filozof Kirpi: “Dissosiyasyon, insanın acıdan kaçışı değil, acıyla yüzleşemeyen bilincin kendisini bölerek ayakta kalma çabasıdır.”

[4] Michel Foucault’nun biyopolitika kavramı, iktidarın artık yalnızca yasaklayan, cezalandıran ve öldüren bir güç olmaktan çıkıp yaşamı düzenleyen, yöneten ve biçimlendiren bir rasyonaliteye dönüşmesini anlatır; modern iktidar bireyi tekil bir özne olarak değil, doğurganlık, sağlık, çalışma gücü, itaat kapasitesi ve üretkenlik gibi ölçülebilir özellikleri olan bir nüfus unsuru olarak ele alır ve bedenleri disiplin, istatistik ve norm yoluyla yönetir çünkü biyopolitik iktidarın hedefi itaatsizliği bastırmak değil, itaatkâr yaşam biçimleri üretmektir; Foucault’ya göre bu rejimde beden artık yalnızca cezalandırılan bir yüzey değil, optimize edilen, hizaya sokulan ve verimliliği artırılan bir alandır, eğitimden sağlığa, dinden ahlâka kadar uzanan tüm kurumlar yaşamın nasıl yaşanacağını sessizce öğretir; böylece iktidar, bireyin karşısında duran bir zor aygıtı olmaktan çok, onun içine yerleşmiş bir alışkanlıklar sistemi hâline gelir ve kişi kendi bedenini, kendi arzularını ve hatta kendi acılarını bile yönetilen bir norm olarak deneyimler; Heterobilim Okulu bağlamında biyopolitika, bedenle birlikte bilinci de yöneten bir epistemik rejimdir çünkü hangi hayatların değerli, hangi acıların görünmez, hangi ölümlerin doğal sayılacağı bilgisi de bu iktidar tarafından üretilir. Filozof Kirpi: “Biyopolitika, insanı öldürmeden yöneten; yaşamasına izin vererek itaat ettiren iktidarın en sessiz silâhıdır.”

[5] Heterobilim Okulu’nda epistemik ayna kırılması, toplumun kendisini tanıma araçlarının artık yansıtıcı değil çarpıtıcı hâle gelmesini ifade eder; burada sorun gerçeğin gizlenmesi değil, gerçeğin tanınamaz biçimde çoğaltılmasıdır çünkü bilgi üretim rejimleri, din, siyaset, akademi ve medya aracılığıyla hakikati parçalara ayırır, her parçayı ayrı bir vitrine yerleştirir ve bütünü görünmez kılar; ayna kırıldığında toplum kendisine bakmayı sürdürür ama artık tek bir yüz görmez, birbirini doğrulamayan imgelerle oyalanır, yoksulluk kutsallaştırılır, itaat erdem diye sunulur, güçsüzlük seçilmişlik masalıyla telafi edilir; epistemik ayna kırılması bu yüzden bir cehalet durumu değil, aşırı ama yönlendirilmiş bir bilgi fazlalığıdır, insan neye bakacağını bilemediği için gördüğüne inanır; Heterobilim Okulu bu kırılmayı disiplinlerarası bir teşhis olarak ele alır, sosyoloji sınıf ve iktidar ilişkilerini, psikoloji savunma mekanizmalarını, felsefe hakikat rejimlerini, teoloji kutsama pratiklerini birlikte okur ve şunu söyler, ayna onarılmadan özne toparlanamaz, çünkü parçalı bilgiyle bütünlüklü vicdan kurulamaz. Filozof Kirpi: “Ayna kırıldığında insan kör olmaz, ama neyi gördüğünü artık bilemez.”

BİBLİYOGRAFYA

ELEŞTİREL KURAM, İDEOLOJİ, YANLIŞ BİLİNÇ

— Dialektik der Aufklärung (Aydınlanmanın Diyalektiği), — Max Horkheimer; Theodor W. Adorno, 2002, Stanford University Press, Stanford. Bu metin, modern rasyonelliğin nasıl mitolojiye dönüştüğünü ve “akıl”ın nasıl yönetim tekniği hâline geldiğini gösterir; senin çizimdeki “olunan” ile “emredilen” arasındaki gerilimi, kültürel ikâme gerçeklik üretimi üzerinden okumanın ana omurgasını verir; teopolitik cilânın, gündelik hayatı nasıl rıza teknolojisine çevirdiğini kavramak için sert bir temel sağlar.
— Minima Moralia: Reflexionen aus dem beschädigten Leben (Minima Moralia: Zedelenmiş Hayattan Yansımalar), — Theodor W. Adorno, 2005, Verso, London. Adorno burada büyük sistem teorisi yerine gündelik hayata çöken ideolojiyi “mikro”dan yakalar; yanlış bilinç, konfor, uyum, kendini kandırma ve içselleştirme temaları çizimdeki ayna motifine cuk oturur; “yaralı hayat” fikri, çıplak bedenin sadece ekonomik değil epistemik ve varoluşsal kırılganlığını anlatmak için çok kullanışlıdır.
— One-Dimensional Man (Tek Boyutlu İnsan), — Herbert Marcuse, 1991, Beacon Press, Boston. Tek boyutluluk, farklı hakikat katmanlarının tek bir resmî anlatıya indirgenmesi demektir; çizimdeki şişkin, takım elbiseli figürün “seçilmişlik” ve “güç” estetiğiyle şişirilmesi, Marcuse’ün tüketim ve rıza eleştirisiyle iyi okunur; ideolojinin baskıdan çok haz ve konforla çalıştığı tezini netleştirir.

KOLEKTİF HAFIZA, TOPLUMSAL ÇERÇEVELER

— La mémoire collective (Kolektif Hafıza), — Maurice Halbwachs, 1992, Albin Michel, Paris. Halbwachs, hatırlamanın bireyin kafasında değil toplumsal çerçeveler içinde kurulduğunu söyler; çizimdeki “ayna”yı, toplumun kendisine nasıl bakması gerektiğini öğreten bir vitrin olarak okumak için ana kaynaktır; hangi acıların görünür, hangi çelişkilerin unutulur kılındığını; hafızanın seçiciliğini ve iktidarla bağını çok berrak kurar.
— Les cadres sociaux de la mémoire (Hafızanın Toplumsal Çerçeveleri), — Maurice Halbwachs, 1994, Albin Michel, Paris. Bu eser, kolektif hafızanın mekanizmalarını daha kuramsal düzeyde açar; aile, din, sınıf, kurumlar gibi çerçevelerin hatırlamayı nasıl yönettiğini; “benlik” anlatısının nasıl toplumsal olarak üretildiğini anlatır; teopolitik simülasyonun “olunması emredilen” benliği nasıl kurduğunu çözümlemek için çok iş görür.

TRAVMA, DİSSOSİYASYON, BENLİK YARILMASI

— Trauma and Recovery (Travma ve İyileşme), — Judith Lewis Herman, 1997, Basic Books, New York. Herman, travmanın yalnızca bireysel bir olay değil; ilişki, güç ve süreklilik taşıyan bir düzenek olduğunu gösterir; dissosiyasyonun bir “delilik” değil hayatta kalma stratejisi olduğu fikrini güçlü temellendirir; çizimdeki iki benlikli sahneyi, aşağılanma ve güvencesizlik altında gelişen psikolojik bölünme olarak okurken güvenilir bir dayanak sağlar.
— The Body Keeps the Score (Beden Kayıt Tutar), — Bessel van der Kolk, 2014, Viking, New York. Travmanın bedende ve algıda nasıl iz bıraktığını; öznenin gerçeklikle temasını nasıl bozduğunu anlatır; çizimdeki beden siyaseti, utanç, kırılganlık ve “giydirilmiş” ikâme benlik arasındaki farkı sadece ideoloji değil somatik hafıza üzerinden de okumana yardım eder; özellikle kolektif travmanın gündelik duygu düzenini nasıl değiştirdiğini iyi açıklar.

BİYOPOLİTİKA, DİSİPLİN, YÖNETİMSELLİK

— Surveiller et punir (Hapishanenin Doğuşu: Gözetim Altında Tutmak ve Cezalandırmak), — Michel Foucault, 1995, Vintage Books, New York. Disiplin toplumunun bedenleri nasıl “işlenebilir” kıldığını, normun nasıl bir iktidar formu olduğunu gösterir; çizimdeki çıplak bedenin eğilmişliği ile temsilî bedenin “kendinden emin” duruşu arasındaki fark, disiplinin bedensel diliyle okunur; biyopolitikanın ön yüzü olan disiplin tekniklerini kavramadan “sessiz rejim” tam anlaşılmaz.
— The History of Sexuality, Vol. 1: La volonté de savoir (Cinselliğin Tarihi 1: Bilme İstenci), — Michel Foucault, 1990, Vintage Books, New York. Foucault burada iktidarın yasaklayan değil üreten bir güç olduğunu; bilgiyi, normu ve özneyi birlikte kurduğunu anlatır; “teopolitik illüzyon”un yalnızca propaganda değil, öznenin kendini kurma biçimi hâline gelmesi bu çerçevede daha keskinleşir; aynadaki “emredilen benlik” bir söylem üretimi olarak okunur.
— Security, Territory, Population (Güvenlik, Toprak, Nüfus), — Michel Foucault, 2007, Palgrave Macmillan, New York. Biyopolitikanın nüfus yönetimi, güvenlik aklı ve normalleştirme boyutunu açar; toplumu bir “nüfus” problemi olarak ele alan yönetimselliğin nasıl işlediğini öğrenmek, çizimdeki “gerçek beden” ile “temsili beden” arasındaki dağılımın siyasal rasyonalitesini görünür kılar; sessiz rejimin tekniklerini verir.
— The Birth of Biopolitics (Biyopolitiğin Doğuşu), — Michel Foucault, 2008, Palgrave Macmillan, New York. Neoliberal yönetimselliğin özneyi nasıl “kendi kendinin girişimcisi” olarak kurduğunu anlatır; teopolitik söylemle birleştiğinde, bireyin hem kaderci hem rekabetçi, hem boyun eğen hem iddialı bir ikili benlik üretmesini açıklamaya yarar; aynadaki şişkin özgüvenin siyasal-ekonomik altyapısını okursun.

GÖRSEL KÜLTÜR, İMGE, SİMÜLASYON

— Simulacres et Simulation (Simülakrlar ve Simülasyon), — Jean Baudrillard, 1994, University of Michigan Press, Ann Arbor. Çizimdeki ayna, Baudrillard’ın simülasyon evrenine doğrudan bağlanır; “olunan”ın yerini “olunması emredilen” ikâme gerçekliğin alması, simülakr mantığıyla keskinleşir; teopolitik illüzyonun gerçekliği yok etmeden, onun yerine daha parlak bir kopya koyması fikri burada güçlü bir teorik dil bulur.
— Ways of Seeing (Görme Biçimleri), — John Berger, 1972, Penguin Books, London. Berger, görüntünün masum olmadığını; bakışın toplumsal olarak kurulduğunu anlatır; çizimi okurken “ne görüyoruz” sorusunu “nasıl görmeye şartlandık” sorusuna çevirir; ayna metaforunu, iktidarın görsel pedagojisi olarak çözümlemek için pratik ve çok etkili bir referanstır.

TÜRKİYE BAĞLAMI

— Türkiye’nin Düzeni (Türkiye’nin Düzeni), — Doğan Avcıoğlu, 1968, Bilgi Yayınevi, Ankara. Türkiye’de sınıf, devlet, modernleşme ve ideoloji gerilimini geniş tarihsel çerçevede tartışır; çizimdeki “gerçek beden” ile “temsili büyüklük” arasındaki uçurumu, toplumsal yapı ve siyasal tahayyül düzeyinde kurmana yardım eder; özellikle “kendini büyük sanma” ile “yapısal kırılganlık” arasındaki çelişkiyi okumak için işe yarar.
— Türkiye’de Çağdaşlaşma (Türkiye’de Çağdaşlaşma), — Niyazi Berkes, 2002, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul. Modernleşme, din-devlet ilişkileri ve toplumsal dönüşüm tartışmaları, teopolitik dilin nasıl tarihsel zemin bulduğunu anlamanı sağlar; “kutsama”nın siyasal forma bürünmesi; kurumlar ve gündelik hayat arasındaki gerilimler bu metinde izlenebilir; çizimdeki ayna, çağdaşlaşmanın yarım kalmışlığını da taşır.
— İdeolojiler ve Sosyal Bilimler (İdeolojiler ve Sosyal Bilimler), — Şerif Mardin, 1992, İletişim Yayınları, İstanbul. Mardin’in merkez-çevre, dinî sembolizm ve toplumsal ağlar analizleri, kolektif hafıza ve teopolitik anlam rejimlerini Türkiye bağlamında daha iyi bağlamlandırır; ideolojinin gündelik hayatla nasıl uyumlu çalıştığını; “yanlış bilinç” yerine yerli bir sosyolojik okuma diliyle nasıl açıklayabileceğini gösterir.