İmdat Demir — Filozof Kirpi

ÖZET

Türkiye’de kültürel iktidar, sandıktaki iktidardan farklı olarak kurumların, prestij hiyerarşilerinin, “makbul dil”in ve “kalite” ölçütlerinin uzun hafızasıyla işler. Bu yüzden AK Parti’nin siyasal iktidarı, kültürel hegemonya anlamına otomatik geçmedi; devlet, bütçe, medya ve eğitim üzerinden müdâhale kapasitesi arttı ama “meşrû zevk” ve “üst norm” üretimi tam kurulamadı. Seküler kesimler, tarihsel olarak üniversite, yayıncılık, sanat kanonu, şehirli dil, mizah ve itibar ağları üzerinden prestij kodlarını daha güçlü taşır; muhafazakâr kesimler görünürlük ve kurumsal güç kazansa da kendi içinde sınıfsal ayrışma ve propaganda kokusu riski yüksek kaldı. Dijitalleşme kültür merkezlerini parçaladı; kültürel iktidar, devletten çok piyasa ve algoritmayla da şekilleniyor. Sonuç, tek elde hegemonya değil; prestij, müdâhale ve popülerlik arasında bölünmüş, sürekli çatışmalı bir denge.

Muhafazakâr İktidarın Görünürlük–Derinlik Çelişkisi

Türkiye’de “kültürel iktidar” meselesi, sandıkla ölçülen iktidardan daha inatçı bir alandır; çünkü kültür, devletin kararnâmesiyle yürümüyor, gündelik hayatın küçük alışkanlıklarıyla, zevklerle, utançlarla, prestij hiyerarşileriyle, konuşma diliyle, mekânların kokusuyla, okulun müfredatıyla, dizinin ritmiyle, hatta hangi kahvenin “iyi kahve” sayıldığıyla yürür. Sen “iktidardayım” dersin; kültür sana “hadi oradan” der. Bu yüzden “Türkiye’de kültürel iktidar seküler kesimlerin elinde” iddiası, kaba bir slogan değil; eleştirel sosyal bilimlerin alet çantasıyla açıldığında oldukça güçlü bir sezgiye yaslanır: siyasal iktidar uzun süre el değiştirir, ama “meşrû zevk” ve “meşrû dil” dediğimiz şeyin merkezî kodları daha yavaş değişir; hatta bazen hiç değişmez, sadece maskelenir, taşınır, yer değiştirir.

Önce kavramı netleyelim. Antonio Gramsci’nin “hegemonya” dediği şey, zor aygıtlarından önce “rıza” üretimidir; insanlar bir düzeni sadece korktukları için değil, “doğal” ve “normal” gördükleri için de kabul ederler. Burada kültürel iktidar, kimlerin hangi hayat tarzını “makbûl”, hangi konuşma tarzını “nitelikli”, hangi giyim kuşamı “şık”, hangi müziği “kaliteli”, hangi şehri “asıl merkez”, hangi aksanı “düzgün Türkçe” saydırabildiğiyle ilgilidir. Bu iş, televizyon kanalının sayısından ibaret değildir; Pierre Bourdieu’nün dediği gibi “kültürel sermâye” ve “sembolik iktidar” alanıdır: diploma, kurum, sanat kanonu, yayıncılık, festival, eleştiri dili, mekânsal prestij; bütün bunlar bir sınıfın zevkini “evrensel zevk” gibi gösterme gücüne dönüşür. Türkiye’de seküler kesimlerin elinde tuttuğu yer tam da burasıdır: zevkin, prestijin, yüksek kültürün, kurumsal onayın tarihsel omurgası.

Şimdi “AK Parti siyasal iktidar oldu ama kültürel iktidar olamadı” cümlesini yeniden kuralım: AK Parti uzun süre devleti, bütçeyi, bürokrasiyi, medya erişimini, eğitim ve dinî kurumsallığı büyüttü; bu, “kültüre müdâhale kapasitesi”ni yükseltti. Fakat müdâhale kapasitesi ile hegemonya aynı şey değil. Hegemonya için sadece “çok konuşmak” değil, “konuşulanın ‘doğru’ sayılması” gerekir. Seküler kesimlerin avantajı şudur: Cumhuriyet modernleşmesinin kurduğu kentli kurumlar, üniversite ve meslekî hiyerarşi, dilin normu, estetik beğeni kodları, kültür endüstrisinin merkezleri, sanat dünyasının ağları, reklamcılığın ve popüler modernliğin rafine dili tarihsel olarak onların tarafında birikmişti. Bu birikim, siyasal iktidar değişse bile “kültürel merkez” dediğimiz şeyi kolay kolay devretmez; çünkü merkez dediğin şey, sermâyenin yanı sıra simgedir, semboldür, “itibar piyasasıdır”.

Türkiye’de Kültürel İktidarın Parçalı ve Gerilimli Doğası

Burada kritik nokta şu: Türkiye’de muhafazakâr kesimlerin son yirmi küsur yılda kazandığı şey “görünürlük” ve “maddî güç” oldu; ama görünürlük, otomatik olarak “üst norm” üretmiyor. Tam tersine; görünürlük arttıkça, muhafazakâr kimliğin içindeki sınıfsal farklılıklar patladı; taşra muhafazakârlığı ile kent muhafazakârlığı ayrıştı; gelenekle piyasa karıştı; dindar estetik ile lüks tüketim aynı vitrine sıkıştı; sonuç: tek bir “muhafazakâr yüksek kültür” dili kurmak zorlaştı. Seküler kesimler, kültürel iktidarı bazen açıkça değil, ironik biçimde sürdürür: “kalite” ölçütü onlarındır, “cool” olmanın sözlüğü onlardadır, “çağdaş”ın çerçevesi onlardadır. Muhafazakâr iktidar ise çoğu zaman bu ölçütleri reddederken bile onlara cevap verir; cevap vermek, oyuna girdiğini gösterir. Kültürel iktidarın gizli kriteri budur: Senin gündemin, karşı tarafın gündemine cevap olarak mı kuruluyor; yoksa karşı taraf senin kurduğun gündemin içine mi düşüyor?

İşin daha sert tarafına gelelim. Türkiye’de seküler kültürel iktidar, sadece “sanat ve eğlence” alanında değil; bilginin meşruiyetinde, uzmanlığın hiyerarşisinde, hatta “doğru düşünme biçimi”nin etiketi üzerinde de etkili. Üniversiteler, meslek örgütleri, şehirlerin prestij haritası, yayıncılık ve eleştiri kurumları; bunlar, modern Türkiye’nin “kültürel devlet” gibi çalışan katmanlarıydı. Michel Foucault’nun “bilgi iktidarı” dediği şey burada devreye girer: hangi bilginin “bilim”, hangisinin “kanaat” sayılacağı; hangi konuşmanın “akıl”, hangisinin “hamaset” sayılacağı; hangi söylemin “evrensel”, hangisinin “yerel” diye küçümseneceği. Seküler kesimler bu filtrelere daha uzun süre sahip oldu ve hâlâ da epey sahip. Siyasal iktidarın elindeki okul ve medya kapasitesi bu filtreleri zorlayabilir ama kalıcı hegemonya kurmak için, o filtrelerin yerine daha iknâ edici bir “kalite rejimi” kurmak gerekir; işte burası sıkıntılı.

Çünkü kültürel iktidar, “kültür üretmek” zorunda. Üretmek derken sadece film yapmak, dizi yapmak, kitap basmak değil; yeni bir estetik, yeni bir dil, yeni bir incelik ve eleştiri geleneği kurmak. Muhafazakâr kesimlerin içinde elbette büyük sanatçılar, büyük entelektüeller, güçlü edebiyat damarları var; ama bunların kurumsal olarak bir “kanon”a dönüşmesi her zaman kolay olmadı. Bunun bir sebebi piyasa: kültür endüstrisi hız ister; hızlı tüketilen içerik üretir; derinlik ve eleştiri geleneği yavaş işler. Bir sebebi de siyasal yakınlık: siyasal iktidarla fazla iç içe geçen kültür, “propaganda kokusu” alır; propaganda kokusu alan iş, seküler merkezde otomatik olarak “düşük kalite” diye damgalanır; bu damga bazen adil değildir ama çalışır. Kültürel iktidar dediğin şey, adaletli bir hakemlik değil; çoğu zaman acımasız bir prestij oyunudur.

AK Parti’nin uzun iktidarı, seküler kültürel iktidarı yıktı mı? Hayır. Onu belirli alanlarda geriletti, evet; ama aynı zamanda onu yeni biçimlerde yeniden üretti. Meselâ büyükşehirlerde “seküler hayat tarzı” artık sadece ideolojik bir tutum değil, bir tüketim estetiği hâline geldi; kafe kültürü, konser, festival, şehirli dil, dijital mizah, “kendini ifade” retoriği; bunlar, kültürel iktidarın yeni yüzleri oldu. Bu yüzler, devlete değil, algoritmaya ve piyasaya yaslanıyor. Yani siyasal iktidar, kültürel iktidarı devralamadığı gibi; kültürel iktidar da siyasal iktidarla doğrudan çatışmadan, başka kanallara kaçıp güçlenebiliyor. Bir bakıma seküler kültürel iktidar “devletsizleşerek” hayatta kalıyor: platformlarda, influencer ekosisteminde, şehir mekânlarında, özel üniversite ve özel kültür kurumlarında, küresel ağlarda.

Burada Jürgen Habermas’ın “kamusal alan” fikri bize yardımcı olur. Kamusal alan, sadece devletin kurduğu bir alan değildir; toplumun tartışma, eleştiri, meşruiyet üretimi alanıdır. Türkiye’de devlet kamusal alanı şekillendirmek istedi; fakat dijitalleşme, bu alanı parçaladı. Bu parçalanma, seküler kültürel iktidarı zayıflatmadı; tam tersine onu esnekleştirdi. Eskiden kültürel iktidarın merkezi birkaç kurum, birkaç yayın, birkaç salondu; şimdi “mikro merkezler” var. Her mikro merkez, kendine göre bir kanon kuruyor. Bu çoğulluk, muhafazakâr iktidarın “tek merkezli kültür” hayalini zorlaştırıyor. Seküler kesimler de bu çoğulluktan faydalanıyor; çünkü onların kültürel sermâyesi, yeni merkezlere kolay taşınıyor: dil, estetik, uluslararası referanslar, network, kent deneyimi.

Peki muhafazakâr kesimler kültürel iktidarı neden tam kuramıyor? Burada eleştirel bir tespit yapmak lâzım: kültürel iktidar, kendine güven ister; bir şeyi yasaklayarak değil, daha iyisini üreterek kazanılır. Eğer bir kültür politikası sürekli “savunma” hâlindeyse; sürekli “tehdit”, “ahlâkî çöküş”, “dış güç”, “milli değerler” gibi alarm cümleleriyle çalışıyorsa; kültür üretimi ister istemez daralır, kendini tekrar eder, yaratıcı riskten kaçar. Sanat risk ister; ironi ister; kendi kendine gülebilmek ister. Seküler kültürel iktidarın en kuvvetli silahı da budur: mizah ve ironi. Mizah, iktidarı inceltir; iktidar kalın konuşur; mizah ince yerden deler. Bu yüzden kültürel iktidarın en kritik alanı “gülme rejimi”dir: kim gülebiliyor, kim güldürebiliyor, kimden çekinmeden taşlama yapabiliyor? Türkiye’de bu alan, genel olarak seküler damara daha yatkın.

Ama işin bir de ters yüzü var: “Seküler kültürel iktidar” dediğimiz şey de masum değil. O da dışlayıcıdır; taşrayı küçümser; dindarları bazen stereotipleştirir; kendi sınıfsal zevkini “evrensel kalite” diye dayatır; Bourdieu’nün dediği gibi beğeniyi sınıf silâhına çevirir. Bu yüzden muhafazakâr kesimlerin yaşadığı kültürel gerilim sadece iktidar olamamak değildir; aynı zamanda “aşağılanma hafızasıdır”. Bu hafıza, siyasal iktidara güçlü bir motivasyon verdi; fakat kültürel iktidar için yeterli bir program üretmedi. Program dediğim şey, bir medeniyet dili kurmak: estetik, şehircilik, eleştiri geleneği, sanat himâyesi, özgürlük alanı, kurumsal süreklilik. Bu alanlar, kısa vadeli siyasal kazanımlarla değil, uzun vadeli sabırla kurulur.

Türkiye’de kültürel iktidarı seküler kesimler elinde tutuyor tezini destekleyen en net gözlem şudur: “yüksek statü”nün sembolleri hâlâ büyük ölçüde seküler kodlarla konuşur. Bir insanın statüsünü hangi işaretler belirliyor? Dil becerisi, yabancı dil, kültürel referanslar, belirli şehir deneyimleri, belirli kurumlar, belirli tüketim pratikleri. Bunların çoğu, seküler modernliğin mirasıdır. Muhafazakâr kesimler ekonomik olarak yükseldikçe, bu kodlara yaklaşma eğilimi gösterdi; yani “kültürel merkez”i değiştirmek yerine “merkeze benzeme” hareketi güçlendi. Bu da seküler kültürel iktidarın sessiz zaferidir: Senin değerlerini reddeden bile, statü için senin işaretlerine yatırım yapıyor. Bu durumda muhafazakâr iktidarın kültürel projesi ikiye bölünür: bir yanda “biz bize benzeriz” diyen gelenekçi damar; öte yanda statü için seküler kodlara uyarlanan yeni elit. Bölünmüş elit, hegemonya kuramaz; çünkü hegemonya tutarlılık ister.

Buradan “kültürel iktidar kimde?” sorusuna tek kelimelik cevap vermek kolay; ama doğru değil. Daha doğru cümle şudur: Türkiye’de kültürel iktidarın “yüksek kültür ve prestij” kanalları hâlâ ağırlıkla seküler kesimlerin elindedir; buna karşılık muhafazakâr kesimler “kamusal görünürlük” ve “kurumsal müdâhale” kanallarında güçlüdür; popüler kültür ise iki tarafa da tam ait değildir, daha çok piyasa ve dijital algoritmaların elindedir. Yani üçlü bir yapı var: prestij seküler kodlarda, müdâhale devlet kodlarında, popülerlik platform kodlarında. Bu üç kodun aynı elde toplanmadığı yerde, tam hegemonya kurulmaz; sürekli çatışma, sürekli pazarlık olur.

Eleştirel sosyal bilimler açısından en önemli mesele, bu çatışmanın toplumu nasıl dönüştürdüğüdür. Kültür savaşları, sadece kimlik kavgası değildir; sınıf kavgasının, mekân kavgasının, eğitim kavgasının, hatta duyguların yönetiminin başka bir dilidir. Kim hangi duyguyu meşrû sayıyor? Öfke mi, utanç mı, gurur mu, merhamet mi? İktidarlar duyguları yönetmek ister. Fakat duyguların da bir kültürel iktidarı vardır: kimin öfkesi “haklı”, kimin öfkesi “linç” sayılıyor? Kimin acısı “ulusal yas”, kimin acısı “abartı” sayılıyor? Bu soruların cevapları, kültürel iktidarın en çıplak yüzüdür. Türkiye’de seküler kültürel iktidar, bazı acıları görünür kılarken bazılarını görünmez kıldı; muhafazakâr siyasal iktidar da bunun tersini yapmak istedi; ama çoğu zaman kendi acısını yüceltirken başkasının acısını bastırdı. Sonuç: ortak bir ahlâk dili değil, parçalı vicdanlar.

Heterobilim Okulu perspektifinden bakarsak, burada asıl mesele “iktidar kimde” değil; “hangi epistemik kaliteyle iktidar kuruluyor” meselesidir. Kültürel iktidar, eğer sadece karşı tarafı dışlamaya yarıyorsa; ister seküler elde olsun ister muhafazakâr elde, toplumun düşünme kapasitesini çoraklaştırır. Bizim derdimiz, bir tarafın kültürel iktidarı değil; kültürün kendisinin iktidar karşısında haysiyetli kalabilmesidir. Bu noktada eleştirel teori bize şunu öğretir: Özgürlük alanı daraldıkça kültür propaganda olur; propaganda oldukça kültür “ciddî” görünür ama içi boşalır. Türkiye’de kültürel alanın en büyük kaybı da budur: her şeyin politikaya tercüme edilmesi. Sanatın, edebiyatın, akademinin, hatta gündelik hayatın her ayrıntısının “bizden mi onlardan mı”ya çevrilmesi. Bu çeviri, kültürü fakirleştirir; çünkü kültür, aradaki gri tonlarda yaşar.

Türkiye’de seküler kesimler kültürel iktidarı elinde tutuyor; çünkü kültürel iktidar, tarihsel olarak kurumların, dilin, beğeninin ve prestijin uzun hafızasına bağlı; siyasal iktidar bu hafızayı zorlayabilir ama yerine daha iyi bir hafıza koyamadıkça, sadece gürültü üretir. Muhafazakâr siyasal iktidar gürültü üretti, müdâhale kapasitesi üretti, görünürlük üretti; fakat “kendinden emin, incelikli, eleştiriye dayanıklı, özgürlükle barışık bir yüksek kültür rejimi” üretemediği ölçüde kültürel hegemonyayı kuramadı. Seküler kültürel iktidar ise prestij kodlarını elinde tutarken kendi kibir ve dışlayıcılık sorununu aşamadı; bu yüzden de toplumsal barışın kültürünü kuramadı. Kısacası, kültürel iktidar bir elde değil; kültürel yaralanma iki elde.

Bu tabloyu “ne yapmalı” diye bağlamayacağım; çünkü mesele reçete değil, teşhis meselesi. Ama şunu net söyleyeyim: Türkiye’de kültürel iktidar kavgası, iki tarafın da kendi hatâlarını görmeden kazanabileceği bir kavga değil; çünkü kültür, zaferi sevmez; kültür, hakkaniyeti sever. Filozof Kirpi: “Kültürü zorla giydiren, yarın kendi utancını üniforma diye taşır.”